Yanks meet Reds

Posted in In English on 25 April 2014 by Araz

Almost a year ago I already wrote some apologetic rambling on why I do not write so often. One justification is that too often while collecting materials for the next story I stumble upon many side stories. Following a new thread you collect more information, more images and documents, as well as make new inquiries. As a result, similar to Achilles in Zeno’s (c.490–c.430 BC) paradox, you never seem to catch the end of your journey for the ultimate story. Here is one of such side stories, which emerged with a wartime photo I found while preparing the story of soldier letters sent in 1941 that never made it home.

Who is on the photo?

I came across this photo almost two years ago, in a German photo-archive just by searching for “Aserbaidschan” i.e. “Azerbaijan”. The photo by a world famous author of many iconic World War Two photos, Yevgeny Khaldei (1917-1997) has a short title – “Berlin”. The date indicated is July 1945 – the time when American, British and French troops were let into agreed sectors of Berlin, captured by the Soviet Army.

Berlin” by Yevgeny Khaldei. Source: Bildarchiv Preussischer Kulturbesitz‎  Inventar-Nr.: 1191

“Berlin” by Yevgeny Khaldei. Source: Bildarchiv Preussischer Kulturbesitz‎ Inventar-Nr.: 1191

If you pay attention to clothes, it is obvious that the image is a mirror inversion. The description reads as “Zwei Soldaten, ein amerikanischer und ein russischer aus Aserbaidschan.” i.e. “Two soldiers, one American and one Russian from Azerbaijan”. It does not reveal the names of the two soldiers, so in this case it is hard to say if “Russian” should be read as “Soviet”.

Searching internet you will find the same photo, accompanied by two different captions that contain exact names of those who are on the photo.

The Soviet soldier is described as Ivan Numladze, bearing a Georgian surname. The online database of documents on Great Patriotic War awards and battle documents of the Ministry of Defense of Russia did not return any result on my search for this surname. It is not strange since the database is not complete yet. But their online archive of “irretrievable losses” returned one person: Grigoriy Numladze, who was freed from captivity in Romania in October 1944.

Confusion starts with the name of the American soldier indicated either as Buck Kotzebue or as Byron Shiver. But the date and place are the same – April 1945, somewhere near Torgau, Germany, where 1st American Army and 5th Soviet Guards Army linked up at Elbe River.

The map produced by Americans for the Elbe River linkup ceremony. Source: The Fighting 69th Infantry Division Website.

The map produced by Americans for the Elbe River linkup ceremony. Source: The Fighting 69th Infantry Division Website.

First Lieutenant Albert L. ‘Buck’ Kotzebue of the Company G of the 273rd Infantry Regiment was leading one of the three American patrols that made contact with the Soviet troops on 25 April 1945. The above map shows roughly the place and time, when the second patrol led by 2nd Lieutenant William D. Robertson of the same regiment met the Soviet patrol led by Lieutenant Alexander Silvashko (1922-2010)of the 58th Guards Division – on a damaged bridge over the Elbe in Torgau. By a twist of fate, back then exactly this meet up became the ‘official’ one in the West, and a photo of these two officers, taken by an American photographer, became the symbol of the Elbe linkup.

The same image was chosen for the cover of the book published in 1988, both in the US and the USSR, with different titles. “Yanks meet Reds” in English and “Встреча на Эльбе” (Meeting at the Elbe) in Russian contains recollections of veterans from both sides of the Elbe. There was also a third patrol led by Major Fred W. Craig, which was sent to find out what is up with Kotzebue’s patrol that left a day earlier.

The cover of the book “Yanks meet Reds: recollections of U.S. and Soviet vets from the linkup in World War II”. Capra Press, August 1988. Source: ebay.com

The cover of the book “Yanks meet Reds: recollections of U.S. and Soviet vets from the linkup in World War II”. Capra Press, August 1988. Source: ebay.com

So, later investigation showed that the first contact was in fact made by Kotzebue’s patrol. On their way from Kuhren to Strehla, at around 11.30 they met a “Russian” cavalryman at a farmhouse courtyard in Leckwitz. This was actually an ethnic Kazakh, Private Aytkali Alibekov conscripted in 1943 from Tashtagol District of Russia. The patrol got some directions from him, he also advised to take a freed Polish prisoner of war as a guide. The major encounter happened some hour later with the Soviet company under command of Lieutenant Grigori Goloborodko of the 175th Guards Rifle Regiment.

Map of the three Elbe Day link ups. Source: The Fighting 69th Infantry Division Website.

Map of the three Elbe Day link ups. Source: The Fighting 69th Infantry Division Website.

Apparently there is no publicly available photo evidence of this first meeting. But US Army artist Olin Dows (1904-1981), who later witnessed the meeting of allied forces, depicted the moment in one of his paintings with this not quite accurate description of the event:

“At 1145 on the morning of April 25, 1945, from the Strehla bank of the Elbe River, Lt Kotzebue fires two red and green flares from a carbine as a signal of identification to the Russians on the opposite bank. Below is the boat which he and five men from his patrol used to reach the Russian side. In the background is the drifting German pontoon bridge which has been knocked away from its moorings by shell fire and the mixed German military and civilian convoy which was trying to cross the Elbe when destroyed by Russian tanks.”

“Signal to the Russians” by Olin Dows. Source: U.S. Army Center of Military History

“Signal to the Russians” by Olin Dows. Source: U.S. Army Center of Military History

Going back to the initial photo of two soldiers, the American depicted on it apparently is not Kotzebue. First, because he is not a lieutenant, besides on other rare photos Kotzebue looks quite different with his binoculars, wearing a jacket and smoking a pipe.

So, the young American soldier with a shining smile is Private Byron Shiver, native of Florida, from the same company, who was part of the Kotzebue’s patrol. He appears in some other photos, taken during the subsequent meetings the day after.

It seems that the cause of this confusion is the photo caption that appeared in the 29 April 1945 issue of the official newspaper of the People’s Commissariat for Defense of the USSR “Красная Звезда” (Krasnaya Zvezda/Red Star). The bottom photo at page 3 obviously shows the same scene with two soldiers from a different perspective. The caption read as: “THE LINK UP OF THE TROOPS OF THE 1ST UKRAINIAN FRONT AND ANGLO-AMERICAN FORCES. On the picture above: Soviet and American officers chatting. Below: The Red Army guardsman Ivan Numladze, a native of sunny Georgia, and the American soldier Buck Kotzebue, a native of sunny Texas. Pictures by our special photo-reporter Captain G.Khomzor.”

“Krasnaya Zvezda”. 29 April 1945, Sunday. No.101 (6089). Source: Archive of “Krasnaya Zvezda” newspaper, 1941-1945

“Krasnaya Zvezda”. 29 April 1945, Sunday. No.101 (6089). Source: Archive of “Krasnaya Zvezda” newspaper, 1941-1945

Indeed, Lieutenant Kotzebue was native of Houston, Texas. An interesting fact is that he believed that his ancestors were loyal subjects of the Russian Empire, ethnic Baltic Germans. Captain Otto von Kotzebue (1787-1846) was famous for his explorations of Alaska – there is a city and a sound named after him there. Perhaps, Kotzebue was chosen for the caption because of the familiar ‘sunny Texas’ cliché, and Numladze may well be a curtsey to the Comrade Stalin, also ‘native of sunny Georgia’.

That would not be strange – for a long time official Soviet version credited Georgian Jr.Sergeant Meliton Kantaria and Russian Sergeant Mikhail Yegorov for raising the first Soviet flag over the Reichstag. In fact, a red flag was raised as early as the night of 30 April by a small group of volunteers, which included Sergeant Mikhail Minin, Sr.Sergants Gazi Zagitov, Alexandr Lisimenko, and Sergeant Alexei Bobrov. The papers show that they were recommended for the Hero of the Soviet Union decoration, but got a lover rank Order of the Red Banner.

looks like a scanned image from some book. Source: Picasa  page by Ivanov Sergey.

This looks like a scanned image from some book. Source: Picasa page by Ivanov Sergey.

Poemas del río Wang already wrote in the “Soviet Capa” about the iconic photo “The flag of victory over the Reichstag” by Khaldei. For a long time it was widely unknown that the photo actually is staged and people on the photo are Private Alexei Kovalyov from Ukraine and Sergeant Abdulhakim Ismailov from Dagestan. Now it is also known that the photo was retouched to remove a ‘second watch’ from Ismailov’s right wrist as this could cause questions about looting. By the way, apparently the Soviet soldier in the ‘two soldiers’ photo has got two rings on his left hand.

All in all, the question was still open for me – is it ‘Numladze, a native of sunny Georgia’ or a soldier ‘from Azerbaijan’? On 4 February 2014, I finally thought why not to send an email and ask the photo agency.

Dear Sir/Madam

First of all, I would like to thank you for your noble work of storing historical images and making them available through your online services. My request concerns a famous 1945 photo, which is also stored in your archives:

The caption in German says: “Two soldies, one American and one Russian from Azerbaijan.” Fotograf: Jewgeni Chaldej / Zwei Soldaten, ein amerikanischer und ein russischer aus Aserbaidschan. / Aufnahmedatum: Juli 1945 / Aufnahmeort: Berlin / Inventar-Nr.: 1191. I wonder if your colleagues could give more insight about what was the origin of this caption.

The reason for this request is that other sources give different captions – for example http://victory.rusarchives.ru/index.php?p=31&photo_id=389 It says “Soldier of American Army Buck L. Kotzebue and Red Army soldier Ivan Numladze at the moment of meeting on Elbe.” Солдат американской армии Бак Л.Кацебу и красноармеец Иван Нумладзе в момент встречи на Эльбе. In fact, this caption is not accurate at least about the American soldier, since he is U.S. Army Private Byron Shiver of the 273rd Infantry Regiment.

Any additional information on the matter would be very much appreciated. I look forward to hearing from you soon.

Many thanks, Araz

I received a short answer the day after:

Dear Sir

Thank you for your message. bpk distributes digital images by Chaldej on behalf of the agency Voller Ernst http://ernstvolland.de/en/

I presume it’s the photographer’s original caption. We don’t have further information on the portrayed soldiers.

Best regards
Jan Böttger

A man with a camera

Further explorations revealed that my question may not be the right one. It seems that the meetings initiated by Robertson’s patrol are covered solely by American photo-reporters, while Soviet photographers were shooting mainly the meetings at the East side. Who were these photo-reporters, was Khaldei among them?

A Soviet and an American soldier at one of the streets of Torgau. Source: RIA Novosti

A Soviet and an American soldier at one of the streets of Torgau. Source: RIA Novosti

One was obviously the special photo-reporter of “Krasnaya Zvezda” Captain Georgiy Khomzor (1914-1990). The photo of ‘two soldiers’ is most probably taken by him, since a very similar photo above is also credited to him. It is strange though that Khomzor’s photo, published in “Krasnaya Zvezda” with the caption that mentions Kotzebue and Numladze, was taken from a totally different angle.

Actually his surname is Khomutov, but during his early career as a retoucher he was signing his works with “Хом. 30 р.” meaning “Khom(utov). (Price: )30 r(ubles)”. This looks like “ХомЗОр” i.e. “Khomzor”, so this pseudonym stack to him. This frontline photo-reporter quickly earned great popularity during the war. Executive editor of “Krasnaya Zvezda” David Ortenberg remembers that when in May 1945 he was recommended for Order of the Patriotic War 2nd class decoration, the commander of the 1st Ukrainian Front Marshal Ivan Konev (1897-1973) corrected the list and changed it to a higher rank Order of the Red Banner. The section titled “the brief, concrete description of personal feat of arms or merits” in the decoration paper mentions that “At the Elbe River, he was photographing the historical meeting of the troops of the 1st Ukrainian Front with the American Army”.

A rare photo showing Lieutenant Kotzebue smoking his pipe by Khomzor. Source: RIA Novosti

A rare photo showing Lieutenant Kotzebue smoking his pipe by Khomzor. Source: RIA Novosti

Despite of this, today there is not even a Wikipedia page dedicated to him or a photo of him in the Internet to identify if the man with a camera on the picture below is Khomzor. Judging by his decoration he is not, it is not clear either if he is Captain or Sr.Lieutenant. The decorations on the person’s uniform match better Captain Alexandr Ustinov (1909-1995), photo-reporter of “Pravda” newspaper, who by July 1944 was already awarded Medal “For Courage” and Order of Red Star. But unlike this man Ustinov had a splendid chevelure, and his medal must have been of old 1939-1943 version with a short mount.

A man with a camera on one of the photos presented to the veterans by photo-reporter Ustinov. Shiver’s smiley face is visible behind. Source: Yandex photo album by user kleck1127

A man with a camera on one of the photos presented to the veterans by photo-reporter Ustinov. Shiver’s smiley face is visible behind. Source: Yandex photo album by user kleck1127

A photo of the same scene, taken by American Private Igor Belousovitch who was in Major Craig’s patrol (Craig is the leftmost American – they all put helmets on), shows most probably Ustinov working. Source: The Moscow Times

A photo of the same scene, taken by American Private Igor Belousovitch who was in Major Craig’s patrol (Craig is the leftmost American – they all put helmets on), shows most probably Ustinov working. Source: The Moscow Times

This photo was in the album Ustinov presented to the veterans including Silvashko, who after the war was a village school director and history teacher in Kletsk district in Belorussia. Silvashko later presented it to the Kletsk city museum and the scanned images appeared in the Internet.

Kotzebue in his recollections mentions that one of the first three “Russian”s they met at the Elbe River was a photographer in the ranks of Captain, who took their photos. This must be Khomzor, since Ustinov writes in his memoirs “С «лейкой» иблокнотом” (With ‘Leica’ and notebook) that he arrived at the Elbe River crossing only on 26 April. He also mentions that “Later a large group of American journalists, cameramen and my colleagues – photo-reporters got over to our side. Among Soviet reporters were Konstantin Simonov, Sergey Krushinski from ‘Komsomolka’ and Georgiy Khomzor – photo-reporter of ‘Krasnaya Zvezda’”. Interestingly, many sources, including Ustinov’s daughter claim that Ustinov was ‘the only Soviet photo-reporter, who witnessed the meeting at the Elbe’.

By the way, the title of the book “With ‘Leica’ and a notebook” is taken from a popular “Song of the war reporters”, written by Konstantin Simonov (1915-1979) and composed by Matvey Blanter (1903-1990) – the composer of the famous “Katyusha”. Simonov wrote it in 1943 as “Reporters’ drinking song”, but some words were censored for the popular official version.

От Москвы до Бреста
Нет такого места,
Где бы ни скитались мы в пыли,
С “лейкой” и с блокнотом,
А то и с пулеметом
Сквозь огонь и стужу мы прошли.

 
From Moscow down to Brest
There is no such a place,
Where we did not wander in the dust.
With “Leica” and a notebook,
And sometimes with machine gun
The fire and the frost we passed through.
(Жив ты или помер –
Главное, чтоб в номер
Материал успел ты передать.
И чтоб, между прочим,
Был фитиль всем прочим,
А на остальное – наплевать!)

 
(Be you alive or dead –
Main thing – for this issue
You would pass materials on time.
By the way, let it be
A wick to all others,
As for other things – don’t give a damn!)
Без глотка, товарищ,
(Без ста грамм, товарищ,)
Песню не заваришь,
Так давай за дружеским столом
(Так давай по маленькой хлебнем!)
Выпьем за писавших,
Выпьем за снимавших,
Выпьем за шагавших под огнем.

 
Without a toothful, comrade,
(Without a half-pint/100-gram, comrade)
A song one would cook hardly,
Around a friendly table let us have
(Come on, let us gulp down it bit by bit!)
A drink to who were writing,
A drink to who were filming,
A drink to who were marching under fire!
Есть, чтоб выпить, повод –
За военный провод,
За У-2, за “эмку”, за успех…
Как пешком шагали,
Как плечом толкали,
Как мы поспевали раньше всех.

 
For drink we have a reason
To military farewell,
To U-2, to the “M’ka”, to success…
How afoot were marching
With shoulder we were pushing,
And how we were on time ahead of all.
От ветров и стужи
(От ветров и водки)
Петь мы стали хуже,
(Хрипли наши глотки,)
Но мы скажем тем, кто упрекнет:
– С наше покочуйте,
С наше поночуйте,
С наше повоюйте хоть бы год.

 
From the winds and the frost
(From the winds and vodka)
Started singing we worse,
(Our throats became hoarse,)
But we shall say to those who blame us:
– Roam as much as we did,
Overnight as we did,
Fight as much as we did just a year.
Там, где мы бывали,
Нам танков не давали,
Но мы не терялись никогда.
(Репортер погибнет – не беда.)
Но на “эмке” драной
И с одним наганом
Мы первыми въезжали в города.

 
There, where we have been,
Tanks we never did get,
But we never ever lost our heart.
(A reporter would be killed – so what.)
On an “M’ka” tattered
And with one revolver
We were those who enter cities first.
(Помянуть нам впору
Мертвых репортеров.
Стал могилой Киев им и Крым.
Хоть они порою
Были и герои,
Не поставят памятника им.)

 
(We need now remember
Also dead reporters.
Kiev and Crimea are their grave.
Although they were sometimes
They were sometimes heroes,
One won’t put a monument up to them.)
Так выпьем за победу,
За свою газету,
А не доживем, мой дорогой,
Кто-нибудь услышит,
Снимет и напишет,
Кто-нибудь помянет нас с тобой.

 
So, let’s drink to the victory,
And to our newspaper,
And if we don’t live to see, my dear,
Somebody then will hear,
Will then film and will write,
Someone will remember us with you!
Photos of the similar scenes credited to Khomzor (left) and to Ustinov (right) differ by slight changes of the shooting angle. Were they working simultaneously or perhaps they shared photos for publications?

Photos of the similar scenes credited to Khomzor (left) and to Ustinov (right) differ by slight changes of the shooting angle. Were they working simultaneously or perhaps they shared photos for publications?

In short, the ‘two soldiers’ photo is almost certainly not taken by Khaldei. But it well may be that he took another photo of ‘two soldiers, one American and one Russian from Azerbaijan’ in Berlin. The “Spiegel” article, the “Soviet Capa” refers to, mentions an exhibition “Yevgeny Khaldei – The Decisive Moment. A Retrospective” shown at the Martin Gropius Bau in Berlin from 9 May to 28 July 2008. An old blog post by one of the visitors of this exhibition mentions this photo caption, but unfortunately the image links are broken, so we cannot check it visually.

Our hope is that knowledgeable readers may help with additional information in finding answers to the questions that still remain open.

I could stop my story right here, but while reading through the articles and books about the historical meeting at the Elbe, I came across a story I never heard before.

Oath of the Elbe

The historical link up was widely known to citizens of the USSR and “Встреча на Эльбе” i.e. “Meeting at the Elbe” was a catch-phrase in a popular Soviet culture. But I doubt that many heard about the Oath of the Elbe and a small group of veterans, who have been faithful to the memory of their first meeting during the Cold War years of distrust.

1945.04.28-KPravda-p1-2


Photos by Ustinov in “Komsomolskaya Pravda”. 28 April 1945, Saturday. No.100 (6120). Source: Archive of “Komsomolskaya Pravda” newspaper, 1941-1945 Photos by Ustinov in “Komsomolskaya Pravda”. 28 April 1945, Saturday. No.100 (6120). Source: Archive of “Komsomolskaya Pravda” newspaper, 1941-1945

The abovementioned book – “Meeting on Elbe” collected mostly first hand, sometimes slightly conflicting accounts of the link up on 25 April 1945. Kotzebue gives dramatic details of their first encounter at the Elbe. They saw people wandering among the debris of destroyed column of cars on the other side of the river, next to the blown up pantone bridge. Judging by their decorations shining in sunlight, Kotzebue guessed that these are Soviets. On his command Private Ed Ruff fired two green rockets as an agreed identification signal. Their Polish guide, who joined them in Leckwitz, shouted “Americans”. ‘Russians’ got closer and shouted back calling them to the other side. This meant a lot for ordinary soldiers – the soldiers in front of you are not your enemies anymore – the war is over.

But six joyful Americans and their Polish guide witnessed a dreadful scene at the East side: to reach the coming down Soviets they had to get through heaps of charred bodies of German refugees, apparently killed when the bridge was destroyed. “Suddenly I realized that among all the rejoicing we were standing in the midst of a sea of corpses” remembers Private Joe Polowsky, who was among the Americans. Most of the killed were civilians – elderly, women and children. Polowsky recalls that Kotezbue asked him to translate “Let this day be the day of remembrance of innocent victims”. This is how they took the Oath of Elbe – a promise to do everything to not let this happen again. And quite symbolically the allies were communicating with each other in the language of their enemy – in German.

The dreadful scene of killed refugees in the background could be the reason why photos taken at this first meeting by the present photo-reporter, apparently Khomzor, are not public. Another reason may be the fact that Kotzebue later continued his careers in the US Army. He fought in Korean and Vietnam proxy wars with the Soviets, retired as a lieutenant colonel in 1967.

It seems that none of the photos in the Soviet newspapers are taken on 25 April, rather on 26-27 April, when official meetings between the allies continued. There were also many unofficial meetings – soldiers of two countries with hostile ideologies were spontaneously meeting and fraternizing for several days.

American Lieutenant Dwight Brooks (center, in helmet) smiles as he and other members of the 69th Infantry Division pose with Soviet officers from the 58th Guards Division in the German town of Torgau, Germany, late April, 1945. Photo by PhotoQuest/Getty Images. Source: waralbum.ru

American Lieutenant Dwight Brooks (center, in helmet) smiles as he and other members of the 69th Infantry Division pose with Soviet officers from the 58th Guards Division in the German town of Torgau, Germany, late April, 1945. Photo by PhotoQuest/Getty Images. Source: waralbum.ru.

The same group of Americans with Major Anfim Larionov, ‘zampolit’ i.e. deputy commander for political affairs of Silvashko’s 175th Guards Rifle Regiment. Source: waralbum.ru .

The same group of Americans with Major Anfim Larionov, ‘zampolit’ i.e. deputy commander for political affairs of Silvashko’s 175th Guards Rifle Regiment. Source: waralbum.ru.

Again, the same group of Americans with possibly Captain Vasiliy Neda , commander of Silvashko’s battalion. Source: waralbum.ru

Again, the same group of Americans with possibly Captain Vasiliy Neda, commander of Silvashko’s battalion. Source: waralbum.ru.

The front page of the “Komsomolskaya Pravda” from 28 April, shown above, features official letters of congratulations from the leaders of the three allied nations – from Stalin, Churchill and Truman. Before this, goes the order of the supreme commander-in-chief Stalin to fire a salute of 24 salvoes from 324 cannons on 27 April 1945 as a tribute to the participants of the historical event – 1st Ukrainian Front and Anglo-American troops.

But in fact, both Kotzebue and Robertson’s patrols met Soviet troops despite the order not to leave a 5-mile zone from their positions at the Mulde River. What saved them from a tribunal is that the commander of the 1st American Army General Hodges was very positive when heard the news and congratulated his generals. Both Major Larionov and Captain Neda, who together with Liutenant Silvashko and Sergeant Andreyev accompanied Robertson’s patrol to the headquarters of the 273rd Infantry Regiment late on 25 April, were soon after expelled from the Communist party and the Soviet army. Many participants of the link up recalled that after few days the troops that made contact with Americans were send back.

The members of Kotzebue’s patrol including Shiver appear on many photos in Ustinov’s album. It is easy to distinguish Americans – they all have got steel helmets. Soviets have not; instead they have got all their decorations on. Interestingly, the Soviet troops on the potential contact line received a special order to have a neat outfit, on meeting Americans to act friendly, but reservedly.

Judging by numbering, these photos apparently are taken on 26 April at the East bank of the Elbe, sometime around the official meeting between the commander of the American 69th Infantry Division Major General Emil F. Reinhardt and the commander of the Soviet 58th Guards Division Major General Vladimir Vasilyevich Rusakov. By the way, documents show that later in May Rusakov was awarded the highest decoration of the Soviet Union, Order of Lenin. But the only fact I could find about his subsequent fate is that he passed away in 1951 at the age of 42.

So the scene at the ferry-boat crossing is probably a ‘reenactment’ of the meeting, which happened on 25 April, an hour after the initial meeting at the pontoon bridge.

Americans on the raft (from left to right) are Bob Haag, Ed Ruff, Carl Robinson and Byron Shiver. This photo appeared in the “Komsomolskaya Pravda” issue shown above.

Americans on the raft (from left to right) are Bob Haag, Ed Ruff, Carl Robinson and Byron Shiver. This photo appeared in the “Komsomolskaya Pravda” issue shown above.

-

 

Nurse Lyubov Kozinchenko gives flowers to paramedic Carl Robinson. Leftmost is the commander of the 6th Rifle Company Lieutenant Goloborodko, rightmost is the chief of the division artillery headquarters Major Anatoliy Ivanov and next to him is the commander of the 175th Guards Rifle Regiment Lieutenant Colonel Aleksandr Gordeyev.

Nurse Lyubov Kozinchenko gives flowers to paramedic Carl Robinson. Leftmost is the commander of the 6th Rifle Company Lieutenant Goloborodko, rightmost is the chief of the division artillery headquarters Major Anatoliy Ivanov and next to him is the commander of the 175th Guards Rifle Regiment Lieutenant Colonel Aleksandr Gordeyev.

1945.04-1681-0_11bb6_312552b8_orig

 

1945.04-1682-0_11bb7_94f75229_orig

 

1945.04-1683-0_11bb8_486cca21_orig

 

1945.04-1684-0_11bbc_4e91f931_orig

 

The photo above shows also one of our heroes – ‘Numladze’ – the rightmost standing, he looks exactly as on the ‘two soldiers’ photo. But the hero of the story about the Oath of Elbe is the American standing on jeep – Private Polowsky, native of Chicago.

The outburst of positive friendly rhetoric between the Western powers and Soviets quickly faded away. Few years later Mosfilm film studio was already shooting propaganda movie ‘Encounter at the Elbe’, which portrayed Americans as capitalist occupants of Germany in contrast to humanist Soviet troops. Victorious allies quickly became insidious enemies in the Cold War for decades.

But it seems that all these years for Polowsky the hunting image of killed children was a reminder of the Oath of Elbe – the promise to not let this happen again. Back at home he started a small American Veterans of Elbe Meeting / Veterans for Peace organization, keeping in touch with fellow veterans including some of the ‘Russians’ he met at the end of the war. Polowsky was sending petitions and open letters to world leaders, urging them to stop spreading of nuclear weapons and was campaigning for recognition of the Elbe Day as the day of pace and remembrance of all innocent victims of war. It seems that he succeeded in making his voice heard as the minutes of the UN General Assembly 197th Plenary Meeting, dated 25 April 1949, include the following statement by the President of the General Assembly:

The PRESIDENT announced that the following draft resolution had been presented by the delegations of Lebanon, the Philippines and Costa Rica:

“The General Assembly,

“Recalling that on 25 April 1945 the representatives of fifty nations met together at San Francisco to establish the United Nations in a spirit of understanding and dedication to peace;

“Recalling that on 25 April 1945 the soldiers of the Allied armies of the East and of the West joined together at the River Elbe in a spirit of common victory and devotion to peace,

“Recommends that on 25 April and each year thereafter on this date the States Members of the United Nations commemorate with appropriate ceremonies the anniversary of that significant day in world history.”

The Assembly would not be able to examine that draft resolution during its third session, but the President had felt that he should inform the delegations of the matter.

A small footnote to this note reads “No official document issued.” It is evident from the rest of the minutes that the General Assembly was captured rather by political ‘exchange of fire’ between the West and the Soviets. Later that year Germany was divided, as the western occupation zones were merged under the Federal Republic of Germany on 23 May and the Soviet zone became the German Democratic Republic on 7 October. A year later, in 1950 a war broke out in divided Korea, brining the USSR and the US to an indirect military confrontation.

poster-1943-1257548_original

 

poster-1947-ne-baluy-0_5e369_aafb9d7f_orig

Soviet posters from 1945 ‘…Red Army together with the armies of our allies will break the backbone of the fascist beast (I.Stalin)’ (left) and 1947 ‘Don’t Fool Around!’ (right). Source: Yandex photo album by user Unter Sergeant.

In the heat of anti-soviet propaganda Polowsky continued sending his open letters calling to “Renew the Oath at the Elbe”. He reportedly wrote down the formal version of the Oath in 1947, but I could not find its text in the Internet. One could ask if the oath was actually written on paper and signed. Short news from Associated Press, dated 22 April 1950 and entitled ‘Veteran Tears up the Elbe Peace Oath’, suggests that it was. The news quotes Polowsky’s companion in arms Ed Ruff saying “It’s not worth the paper it’s written on anymore… Instead of living up to that oath, the Russians have done everything to provoke another war”. It was probably at that time when Polowsky was prosecuted for ‘un-American activities’.

On the tenth anniversary of the Meeting at the Elbe the Americans sent an invitation to their fellow veterans from the USSR, but the ‘Russian’s declined it, some say because they were asked for fingerprints to get the US visas. Instead an official invitation came from the Soviets to visit Moscow on 9 May 1955 for the Victory Day celebrations. It seems that this was considered as a good occasion for normalizing relations between the two countries.

Elbe veterans visit Soviet Ambassador. Soviet Ambassador Georgi Zarubin, left, shakes hands with Murray Schulman of Queens Village, N.Y. as a group of U.S. Army veterans who participated in the Elbe River link-up with Russian troops 10 years ago call on him. April 25, 1955 the Russian Embassy in Washington, D.C. Left to right are: Edwin Jeary, Robert Haag, Byron Shiver, John Adams, Charles Forrester, Zarubin, William Weisel, Yuri Gouk, Soviet second secretary, Elijah Sams, Schulman, Robert Legal, Fred Johnston and Claude Moore (AP Photo/John Rous). Source: AP Images .

Elbe veterans visit Soviet Ambassador. Soviet Ambassador Georgi Zarubin, left, shakes hands with Murray Schulman of Queens Village, N.Y. as a group of U.S. Army veterans who participated in the Elbe River link-up with Russian troops 10 years ago call on him. April 25, 1955 the Russian Embassy in Washington, D.C. Left to right are: Edwin Jeary, Robert Haag, Byron Shiver, John Adams, Charles Forrester, Zarubin, William Weisel, Yuri Gouk, Soviet second secretary, Elijah Sams, Schulman, Robert Legal, Fred Johnston and Claude Moore (AP Photo/John Rous). Source: AP Images.

A group of some ten American veterans, including Polowsky and Shiver, got together in New York on 3 May. They have got their visas, but were short on funds for return flights to Paris, where Soviets were planning to meet them and bring to Moscow. To raise the required money Polowsky appealed to media, but without any response the group decided to break up and go home the next day. A telephone call close to midnight changed the situation – they were invited to a CBS television charity show “Strike It Rich”. Polowsky said that “they intended to represent the American point of view and be a credit to President Eisenhower and the American people”. The viewers from many states called the show to support the veterans. Eventually the sponsor of the show offered to underwrite $5,580 veterans needed and they started their journey on 6 May.

They arrived in Moscow late in night on 9 May. The following days they met the Soviet veterans, toured places of interest in Moscow, visited a kolkhoz farm, and had few official banquets in the US Embassy and the Central House of the Soviet Army. Interestingly, as a decade ago Ustinov was there with his camera and at the end of the visit he presented each of the veterans an album with photos from 1945 and 1955.

Shiver shows himself on the photo from 1945. Silvashko is the second from the right.

Shiver shows himself on the photo from 1945. Silvashko is the second from the right.

The Soviet and American veterans pose in front of the Central House of the Soviet Army.

The Soviet and American veterans pose in front of the Central House of the Soviet Army.

1955.05-1699-0_12578_380b5637_orig

-

1955.05-1700-0_12579_c1d451a_orig

Americans take a ride in the Moscow metro.

1955.05-1723-0_12610_8bbefc3e_orig

Polowsky (third from right) and Golobordko (first from right) toast at a banquet. The leftmost is probably Deputy Minister of Defense of the USSR, Marshal Vasily Sokolovsky.

Three years later, in 1958, five Soviet veterans, led by writer Boris Polevoy (1908-1981), who was a frontline reporter of ‘Pravda’ during the war, were on a reciprocal visit in the US, touring New York and Washington. Polowsky and his friends had to borrow money for entertaining their guests. Without official support from the US government this visit went unnoticed for public. With one exception: The Soviet veterans were invited to a baseball match at the Griffith Stadium between the Washington Senators and the New York Yankees. When the commentator announced that there are World War Two veterans in the stadium, more than 10,000 spectators applauded as the guests were brought to home plate to meet slugger Mickey Mantle. Another reciprocal visit followed next year, and there were few reunions in 1970s.

For a decade, every 25 April, loyal to his oath, a Chicago taxi driver Joseph Polowsky held a personal vigil to commemorate the Elbe Day. On Michigan Avenue Bridge he would tell passer-byes the story of friendship at the Elbe River, call for stopping spread of nuclear weapons and for peace in the world. Polowsky’s last vigil was in 1983, he died of cancer in October that year. Knowing that he is terminally ill Polowsky made all arrangements for his last will – to be buried at the Elbe River in Torgau, East Germany. All permissions were granted and Polowsky’s funeral once again brought together Yanks and Reds at the Elbe in November 1983.

Visiting Polowsky’s grave became an important part of the annual Elbe Day celebrations in Torgau. He became a symbol of loyalty to the Oath of the Elbe, to the spirit of friendship. An American activist and songwriter Fred Small dedicated the song ‘At the Elbe’ from his 1988 album ‘I Will Stand Fast’ to Polowsky. I also came across an award-winning 1986 documentary ‘Joe Polowsky – An American Dreamer’ by West German director Wolfgang Pfeiffer. Unfortunately, I could not watch the film online, but the film still used for information page was the image of two soldiers, my story started with.

-

 

On the photo above Sylvashko pays tribute to the memory of his companion in arms. Probably the last Soviet survivor of those historical events, he passed away in 2010, at the age of 87. The American, shaking hands with Sylvashko on the famous photo – Robertson passed away back in 1999. All people, who took the Oath of the Elbe 69 years ago are no more. But the Cold War is still raging over the planet, spreading around the hot zones of many regional conflicts.

Other interesting links

“Встреча на Эльбе” (Encounter at the Elbe) – the 1949 Soviet propaganda movie in Russian that depicts the link up at the Elbe and subsequent division of Germany to occupation zones https://video.yandex.ru/users/cuvschinov-a/view/2478/

A 1980s interview with Joe Polowsky by American prize-winning author and radio personality Studs Terkel: http://studsterkel.org/results.php?summary=Polowsky Part 1 and Part 2.

“Встреча на Эльбе” (Meeting at the Elbe) – this 1990 documentary in Russian features the 45th anniversary celebrations of the link up in Germany http://net-film.ru/film-20264/

“Алтарь Победы: Встреча на Эльбе” (The Altar of the Victory: Meeting at the Elble) – this 2009 documentary in Russian from NTV series interestingly follows the criticism line of the movie released 60 years ago https://www.youtube.com/watch?v=DB4Rj3EoIhI

“Встречи” (Meetings) – this 2011 documentary in Russian is about Igor Belousovitch, born in Shanghai son of Russian emigrants, who was part of the Craig‘s patrol: https://www.youtube.com/watch?v=zQDcJG-ms2o

A year of solitude

Posted in In English on 8 May 2013 by Araz

A yearend message from WordPress, summarizing my year in blogging revealed a depressing fact by stating “In 2012, there were 0 new posts, growing the total archive of this blog to 25 posts”. Even the wording of this automated message attests how unimaginably lazy writer I am.

My Hungarian friend said to me once “you – Turks are very good in sitting and telling beautiful long stories that fade away as a smoke of hookah”, while we were visiting him in Budapest back in March 2012. Indeed, I have so many stories to tell: conclusion of the story about my search for the fate of my grand-uncle killed in the World War Two, accompanied by his letters from the front that were stored in my father’s archive; an amazing story of soldier letters that were sent in 1941 but never did it to home; and a story of one of those followed through the nightmares of Nazi concentration camp with rare photos of prisoner life; a story of forgotten letters in stone abandoned in our old village cemetery; a story of one song, which spans over thousands of kilometres and five nations, even without them knowing about it; a story of Persia, which is not Persian and many more…

Used old book seller on Islam Safarli Street.

Used old book seller Google Maps pin on Islam Safarli (1923-1974) Street named after an Azerbaijani soviet poet. Called Mashadi Azizbekov (1876-1918) Street after one of the 26 Baku Commissars of the short-living Baku Soviet Commune till 1991, it was named Vorontsov after the Russian viceroy of Caucasus Prince Mikhail Vorontsov (1782-1856) till 1922-23, and Fonarnaya (“lantern” in Russian) Street till 1852. Baku, October 2011

All these stories wait for their turn in folders, full of hundreds of photos, maps and reference materials in the memory of my good old laptop, which greets me with an alarming message “1720 – SMART Hard Drive detects imminent failure (Failing Attr: 05); Please backup the contents of the hard drive and run HDD SelfTest in F10 Setup.” every time I start it up.

A curious post at Poemas del río Wang reminds about an important historical aspect of writing in the face of imminent end. And its title To write, to live suggests a rephrasing for the famous “Cogito ergo sum” by René Descartes (1596-1650) as “Scribo ergo sum” i.e. “I write, therefore I am”. So, here is my next post after a year of solitude and non-existence.

Instead of a prologue

If I give it a thought, what is lacking for writing down my stories can be expressed by one word in my mother tongue – qeyrət. Used often next to another word – namus i.e. honour, its meaning is somehow blurred.

Namus and qeyrət in Polyglot electronic dictionary.

Namus and qeyrət in Polyglot electronic dictionary.

In fact, it comes from Arabic غيرة – gheyrat, which has two meanings: one is jealousy, suspecting rivalry in love; another is passion, eagerness, fervour or zeal. Interestingly, jealousy and zeal also have same roots, and it is valid for Russian, too, with ревность and рвение.

Symbolically, Qeyrət was the name chosen by founders for the printing house in Tbilisi that started publishing the satirical Molla Nasreddin magazine in 1906. Against all odds, their passion stemmed probably from recognizing the historical responsibility to write and we already wrote about how they contributed to keeping up the torch of enlightenment for many nations in the region. And thinking about what my Hungarian friend said to me, I would agree that verses written some century ago by prominent Azerbaijani satirical poet Mirza Alakbar Sabir (1862-1911), who was an active contributor to Molla Nasreddin, are still valid today:

Biz qoca qafqazlı igid ərlərik,
Cümlə hünərməndlərik, nərlərik,
İş görəcək yerdə söz əzbərlərik,
Aşiqik ancaq quru, boş söhbətə,
Kim nə deyər bizdə olan qeyrətə?!
We are gallant men from Caucasus great old,
Each is a valiant, courageous dawg,
Where is a need for action we learn by heart words,
We are in love only with vain, meaningless talks,
Who has to say something against our honour?!

Bulldozing our past

A short post at Poemas del río Wang by Kinga this autumn has touched my heart. I believe, many would be amazed how precisely the author of To know a city described their own feelings:

I left my native city Budapest two years ago, and according to the state of things, forever. If I close my eyes, the images I preserve about her are just as fresh and vivid as if I were still living there… I had to realize that, despite my intentions, each new city can be some kind only in comparison to Budapest… This is not for homesickness or any similar feeling. In the course of thirty-five years, while I lived there, the city with all her beloved and hated details has become a part of me, just like my skeleton…

Yet one can experience the same feeling without moving anywhere, since comparisons can be made not only over the distances i.e. in space, it can be made also over the years i.e. in time. So thinking about my home city, I can say that Baku of my childhood, Baku of historical side-streets with green balconies buried in vine is fading away.

A beautiful mansion on Islam Safali Street.

A beautiful mansion Google Maps pin on Islam Safali Street – it has the city emblem with three flames, approved back in 1883. March 2013

The street I grew up is in the belt of historical buildings dating back to XIX century, surrounding the old inner city. During the decades of soviet rule most of the old houses on the narrow back streets were left to dilapidate slowly, the beauty of their facades were obscured by net of electrical wires and massive pipes. Most of the original owners probably fell victim to Bolshevik repressions. Inhabitants and new owners also did not seem to appreciate the historical value or architectural beauty of their houses much, building up awkward extensions, especially on balconies, drilling century-old walls to install their air conditioning units and satellite dishes. Yet from underneath the dust of time and neglect quite a few jewels are still shining.

We already touched upon “culpable historico-architectural negligence” accompanying massive construction work in central Baku. Back then demolitions were ongoing since 2009 to open up space for so-called Winter Park/Boulevard. Even before here or there historical buildings were falling victim to the construction boom in the centre, but this massive demolition was unprecedented by its magnitude.

The project was initially designed back in soviet 1980s, but envisaged covering a larger area and preservation of some 20 historical buildings. Decades after things went quite differently as few new skyscrapers were already built in the same area. While the central Baku is infamous for its astronomical property prices, the owners disagreeing with proposed compensations were simply thrown out of their homes, and journalistic investigations suggest massive misappropriation.

Eurovision Song Contest hosted by Baku in May 2012, put the forced evictions under the spotlight. The story made its way even to the UN in Action program #1320 back in November 2011 and was highlighted by Human Rights Watch in February 2012. While most of the reports highlight the violation of property rights of the citizens, the damage to historical heritage is in fact more dramatic and irrecoverable. The irony of the situation is that while historical houses were torn down, soviet buildings in the surrounding area were face-lifted to have “historical” facades. Baku is indeed “a city of contrasts”.

Demolition area in central Baku as seen in Google Maps.

Demolition area in central Baku as seen in an 1898 map of Baku. Demolition area in central BakuGoogle Maps pin as seen in Google Maps and the same area in an 1898 map of Baku

Looking at the 1898-1990 plan of “existing and projected disposition of governorate city of Baku”, you can see the old names in Russian of the streets affected by demolitions:

БалаханскаяBalakhany Street was renamed as Basin after one of the 26 Baku Commissars during the soviet times and currently is called Fuzuli Street after medieval Azerbaijani Turk poet Muhammad Fuzuli (1483-1556). This street was connecting the Quba bazaar square to highway leading to the Balakhany suburb of Baku, where the majority of oil fields were concentrated.

БондарнаяCoopers’ Street during soviet times was named as Dimitrov, probably after the Bulgarian communist activist and political leader. With regaining of independence it was renamed after Shamsi Badalbeyli (1911-1986) – famous Azerbaijani theatre director and actor. This street owed its old name to the first oil boom in Baku – the street was occupied by cooperage workshops riveting barrels for transporting the oil. This was also historical quarter of Mountain Jews in Baku.

ЧадроваяChadra Street took its name from Muslim women’s traditional full-body-length cloak. It is not clear whether the reason for it was existence of many chadra shops there. In 1920s, quite symbolically its name was changed to Emancipated Azerbaijani woman Street. Later it was renamed after Mirza Agha Aliyev (1883-1954) – prominent Azerbaijani actor.

Novruz bonfire in the demolition area.

Novruz bonfire in the demolition area. Photo by Tamás Sajó

Although there were neglectful voices claiming that the area was just one anti-sanitary dilapidating lumber, reactions to Winter Park demolitions in Azerbaijani internet were generally bitter – from open condemnation by veteran blogger Ali Novruzov to expressions of sadness by prominent member of Russian-speaking net Vyacehslav Sapunov. Despite all civil grumbles by spring of 2011, when the photo above was taken, the large part of the demolition was already completed.

Photo by Mubariz Mustafazade

Photo by Mubariz Mustafazade

I wonder who remembers now the lonely voice of artist Mir Teymur, a decade ago fighting a hopeless fight for Icheri Sheher – ancient Inner City of Baku. In 2009 the “Walled City of Baku, including the Palace of the Shirvanshahs and Maiden Tower” was removed from the List of World Heritage in Danger, where it was put in 2003. Yet native of the fortress Mir Teymur testifies that its peculiar historical atmosphere along with many archaeological sites was destroyed by illegal construction even before December 2000, when it was declared a World Heritage Site by UNESCO. I should admit that I did not feel the magnitude of the loss until two years ago spent half a day walking through the back streets of Icheri Sheher away from the usual tourist routes.

Stopping the time in Baku

Collage of architectural elements showing construction dates. Photos by Anar Gasimov

Collage of architectural elements showing construction dates. Photos by Anar Gasimov

There is a saying that people tend to value things only after loosing them. Recently I find myself taking photos of the old buildings while walking along the historical streets of Baku. You often see beautiful details you never noticed before just passing by for years. And it seems that I am not alone: several blog posts by our compatriot Anar Gasimov, who currently lives in Russia, contain lots of amateur photos of buildings and architectural elements.

Photos by Dena Barmas

Photos by Dena Barmas

Photography is a great invention letting us stop the time and preserve images caught in a blink of shutter. Our friend as well has captured sweet moments of our small city tour before the wedding party back in June 2009. Old city walls of Baku are visible in the background and you can see a small gate on the right photo. If you get closer you would notice an inscription in Arabic characters and a stone clock right above this gate. Hour and minute hand carved in stone look like a nice metaphor for stopping the time.

It is 4:00 on the stone clock at the Inner City gate.

It is 4:00 on the stone clock at the Inner City gateGoogle Maps pin.

I wonder how many people passing under this inscription notice it, let alone know what it says. Years ago I came across a group of tourists when their quite reputable guide was claiming that “this memorial indicates exact time and place where general Tsitsianov was killed”. But I already knew that it is not so.

Russian commander of Georgian origin Pavel Tsitsianov (1754-1806) was raised to the rank of infantry general for capturing the fortress of Ganja city in 1804. Governor of Ganja Javad khan Ziyadoghlu Qajar (1748-1804) was killed in the bloody battle, the city was renamed as Elizavetpol in honour of Emperor Alexander I’s wife and Ganja khanate was abolished. Some other khans were more tractable, as in 1805 two of them signed treaties making khanates of Garabagh and Shirvan protectorates of Russian Empire.

Reproduction of the illustration by M.Andreev “Assassination of count P.D.Tsitsianov in Baku” in the book “Conquered Caucasus” published in 1904 in St. Petersburg.

Reproduction of the illustration by M.Andreev “Assassination of count P.D.Tsitsianov in Baku” in the book “Conquered Caucasus” published in 1904 in St. Petersburg. Source: Online Library Tsarskoe Selo.

Similarly, in February 1806 Huseynqulu khan of Baku met Tsitsianov with his small delegation outside the second city walls (that were destroyed later in 1886) near Shamakhy gate to hand over the keys of the fortress. Suddenly one of the khan’s people shot the general dead from his pistol. Caught unawares in a subsequent skirmish Russian detachment retreated, yet it postponed capture of Baku only for seven months.

So, in fact general Tsitsianov was killed in a quite opposite side of the old cityGoogle Maps pin, where in 1846 a memorial pyramidal column was erected by order of the Russian viceroy of Caucasus Vorontsov, currently near the statue of a great poet Nizami of Ganja (1141-1209).

“Plan de la forteresse de Bakou en Perse, avec lattaque des Russiens - Scheme of the Baku fortress in Persia, with attack of Russians”. Second city wall of Baku is visible on this XVIII century map, describing bombardment of the city preceding capture of Baku in July 1723.

Plan de la forteresse de Bakou en Perse, avec lattaque des Russiens – Scheme of the Baku fortress in Persia, with attack of Russians”. Second city wall of Baku is visible on this XVIII century map, describing bombardment of the city preceding capture of Baku in July 1723. Source: National Library of France.

Coming back to the inscription under the stone clock, my father showed it to me when I was a child. Although I knew the symbols, the only thing I could clearly understand there was the date, since the inscription was seemingly in Persian. When after years my father bought the Volume I of the Corps of Epigraphic Monuments of Azerbaijan by venerable archaeologist and epigraph Meshedi-khanym Nemat (1924), the first thing I looked up in the book was that very inscription. This volume published in 1991 in Russian contains more than 400 specimens read by the author during her field work over the previous 40 years, as well as collected from different archives and museum collections. This one is at page 109 under number 346:

به اشاره علیه جناب امپراطور اعظم و قیصر افخم

آلکساندر سیم و بسعی جناب مجدت همراه کلانتر شهر باکو ستانسلاو

ایوانج دمیون یویج و بدستیاری همت … سمیونیج کاندیناوف

آقا تعمیر داروازه قدیم بعمل آمد ۱۴ ذیقعدة ۱۳۰۷

By the highest order of the greatest emperor and most glorious Caesar

Alexander the Third and with efforts of glorious mayor of the city of Baku Stanislav

Ivanovich Demyunovich and with help of generosity of mister … Semyonich Kandinov

the repair of the old gate was finished on 14 Zu-l-qa’da 1307 (= 2 July 1890).

It seems that this memorial inscription passed unnoticed through the decades of soviet rule when many imperial monuments, including Tsitsianov column, were destroyed. Interestingly, it was not completely and correctly read. Not knowing Persian I hardly can do any corrections, yet in the unread part you can see the word “معمار” i.e. “architect”. The date also can be read as “۴ ذ.القعدة ۱۳۰۷”, and then it is 4 Zu-l-qa’da 1307, which is 22 June 1890. Finally, by knowing the exact names of both mayor and architect now we can correct it:

By the highest order of the greatest emperor and most glorious Caesar Alexandr the Third and with efforts of glorious mayor of the city of Baku Stanislav Ivan[ov]ich Despot-Zenovich and with help of generosity of …architect… Anton Semyon[ov]ich Kandinov the repair of the old gate was finished on 14 Zu-l-qa’da 1307 (2 July 1890).

“Muslim cemetery in Baku” – a cartoon in Molla Nasreddin magazine. Alexander Newsky Cathedral is visible in the background.

“Muslim cemetery in Baku” – a cartoon in Molla Nasreddin magazine. Alexander Newsky Cathedral is visible in the background. Source: flickr page by Mohamad Tavakoli.

So, this clock and short dedication carved in stone is probably the only memorial honouring these two gentlemen. During his Baku visit in October 1888 the Russian Emperor Alexander III (1845-1894) stayed with his family, including the last Tsar, then crown prince Nikolay II, in the Governor’s House very close to the restored old gate. It was the first and last visit of Russian monarchs to Baku. Among many other official ceremonies the imperial family laid the foundation of the Alexander Newsky Cathedral in the area of old Muslim cemetery. City community was against this plan, but their petitions and proposals of alternative areas were in vain. Called “qyzylly kilsa” i.e. “gilt church” by common people, it became a dominant building in the cityscape of Baku, once completed a decade later in 1898.

Two decades later House of Romanov perished in the turmoil of Bolshevik Revolution. The cathedral was blown up in 1936, and even the house they stayed in was demolished recently in 2006 to give a space for a new multi-store hotel. Yet the stone clock is still there showing the same time from centuries ago.

The stone clock on Kichik Qala Street shows 9 hours sharp.

The stone clock on Kichik Qala StreetGoogle Maps pin shows 9 hours sharp.

There are other stone clocks in Baku many probably pass by without noticing. One is just two turns away at Kichik Qala (Small Fortress) Street. The facade also has a beautiful inscription, but I could not find it in the book by Meshedi-khanym Nemat. It is easy to read the bottom line that contains shahada i.e. Muslim declaration of belief “بحقّ اشهد انلا اله الا لله” “Rightly, I testify that there is no god but the God”, yet I was unable to decipher the rest of the text.

It is 1:47 on the stone clock at Torgovaya.

It is 1:47 on the stone clock at TorgovayaGoogle Maps pin.

This stone clock overlooks the most popular promenade of Baku at Nizami Street, still often called by its old Russian name – Torgovaya i.e. Trade Street. The same building has another stone clock on the opposite facade on Tolstoy Street, called Gimnazicheskaya i.e. Gymnasium Street in the old map. There is also a small plate with the year 1890 and the name “Гаджи Раджабъ-Али Гаджиевъ” of the owner – a merchant from Shamakhy Haji Rajabali Hajiyev. Unfortunately, I could not take a good photo of that side of the building, since every time it was in the dark of the shadow of the new skyscrapers raised nearby.

Another stone clock on Haji Rajabali’s house   shows 2:57 hours.

Another stone clock on Haji Rajabali’s houseGoogle Maps pin shows 2:57 hours.

At the crossing of Tolstoy Street with Zargarpalan i.e. Jewellers Street you can see another building with a stone clock. This unofficial name of the street was restored in 1993, but officially in Russian it was called Spasskaya till 1929, when it was renamed after an Azerbaijani Bolshevik Qasım İsmayilov. A small inscription over the main door indicates the year both in Muslim and Christian chronology – 1305 (١٣٠٥) and 1887.

It is 12 hours, 20 minutes and 30 seconds on the stone clock at Zargarpalan.

It is 12 hours, 20 minutes and 30 seconds on the stone clock at ZargarpalanGoogle Maps pin.

While I was taking the photo a young gentleman, apparently living in the house, came to the doors. To my question about history of the building he answered that the elders say that this is Naghiyev’s first private mansion. This name is familiar to Baku citizens along with the name of Haji Zeynalabdin Taghiyev (1823-1924) – another oil baron, we shortly wrote about, who is remembered for his philanthropic work. Indeed, Musa Naghiyev (1849-1919) funded building of the city’s largest hospital and donated the beautiful Ismailiyya Palace to the Muslim Charitable Society. Yet his name survived decades of soviet rule, living in the city legends, portrayed as a tight-fisted, stingy millionaire, often appearing as Taghiyev’s antipode.

Our short conversation ended around demolition of old quarters in Baku, not surprisingly, since there are rumours that these streets also fall under the general reconstruction plan. The answer to my “Is it possible that they demolish this building, too?” reflected a bitter reality “Why not, it they already destroyed even more beautiful historical buildings”.

A small stone clock on Zargarpalan Street shows 12:20 hours.

A small stone clock on Zargarpalan Street shows 12:20 hours.

My interlocutor was not able to give any explanation about the time on the clock. So the secret of stone clocks of Baku remain uncovered for me. Are they showing the time when the foundation was laid, is it some other memorable moment such as birth of the first child or maybe some date is encoded on the clock dial? Or perhaps these stone clocks are symbols of belief in the foretold arrival of Mahdi the redeemer from the last prophet Muhammad’s lineage, perhaps they are signs of allegiance to Imam az-Zaman i.e. Leader of the Time as Shia Muslims call him in their prayers for start of his reign, which would end tyranny in the world, would bring piece and justice to the humankind?

Instead of epilogue

This April citizens of Baku witnessed a unique action, as a three-store historical building next to the Winter Park construction area, known as Hajinskys’ house, was “slid” for some 10 metres “instead of being demolished”. In Baku, it was the first structure relocation implemented, a process known to the history since 1455 relocation of St.Mark belfry in Bologna, Italy by Aristotle Fioravanti (1415-1486).

The city administration announced this as early as in December 2012, and many regretted that some other “unlucky” buildings in the same area had a different, tragic fate. Unlike those buildings, this “lucky” one was under spotlight of all the local televisions.

I visited the area in March, before starting to write this post. It turned out that a new wave of demolitions is to be started on Dilara Aliyeva (1929-1991) Street, named after Azerbaijani philologist and human rights activist (former First of May and Surakhany Street). There is allegedly another Naghiyev mansion among the houses destroyed.

Winter Park construction area. 22 March 2013

Winter Park construction area. 22 March 2013

There were few beautiful houses, seemingly inhabited, standing among the ruins. I took a picture of one with a tricolour national flag hung between balconies. One week after the residents of the same house were in trouble as their gas supply pipeline was damaged and they were said that there was an order to not repair it since the building is to be demolished, although they did not receive any official notification yet.

Many buildings are already demolished on Dilara Aliyeva Street. 22 March 2013.

Many buildings are already demolished on Dilara Aliyeva Street. 22 March 2013.

It was not immediately apparent to me that the construction of Winter Park is going with redoubled efforts just to get it ready by 10 May, so-called Gül bayramı – unofficial Flower Festival, which since year 2000 marks the birthday of the late president Haydar Aliyev (1923-2003), father of the current president. Father Aliyev is called no less than ulu öndər and ümummilli lider i.e. Great Chief and Whole Nation’s Leader by the official propaganda, and he is indeed the Saviour of the Nation, as the day when he came to power back in 1993 is the National Salvation Day – a public holiday in Azerbaijan.

It is not exactly known how much the Flower Festival costs the nation’s budget, as the eccentric mayor of Baku, claiming that “he will turn all devils into angels in the hearts” of those, who criticize the demolitions, just stated that “I don’t even think about finances, but this year we will have 2.5 times more flowers than in the last year”. Considering that the costs of the last year celebrations were estimated around $60-80 millions you get an impressive amount.

The cost of the marvellous “sliding” of the historical Hajinsky’s house also was not disclosed to public. The implementing company Bresser Eurasia BV that brought the Dutch Bresser to do the job has already signed a memorandum of understanding with the Azerbaijan Architects’ Union, which probably means more similar jobs in Baku. Mr Leon Sweegers, the chairman of Institutional Business Development BVBA, the company which owns Bresser Eurasia BV, unlike his Azerbaijani partner, readily gives interviews in Baku, claiming a world record with 18,000-tonne building relocated. At least, in this case money is spent to champion something, which preserves the historical heritage.

Meanwhile, with public not being clearly informed about reconstruction plans for central Baku, concerns grow about the fate of other beautiful buildings in historical quarters of the city.

Acknowledgements

Most of the historical materials about Baku were taken from Our Baku virtual encyclopaedia on the history of the city http://www.ourbaku.com.

Olmaz, olmaz, olmaz…

Posted in Azərbaycanca on 22 September 2011 by Araz

Bir il əvvəl, 2010-cu ilin yayında Bakıya geri qayıdanda Yeni Yasamaldakı yeni evimizə gəldik. Onda başa düşdüm ki, 30 ildir İçəri Şəhər, bulvar, fəvvarələr meydanının əhatəsində yaşayıb, şəhərimizin qonaqlara göstərilən “açıqça” tərəfini görmüşəm.

Qınağəli "Qınıyıram!" deyir.

Qınağəli "Qınıyıram!" deyir.

Yaxın ətrafda istirahət etmək üçün nə bir yaşıllıq, nə bir park, havada ətrafdakı tikintilərin toz-dumanı, gecəni betonvuran maşınların qulaqbatıran taqqıltısını dinləmək, səhər tezdən isə əlacsızlıqdan bir-birini itələyə-itələyə avtobusa doluşub, əzik-üzük olmuş ləyaqətlərinin qalıqlarını dişlərində tuta-tuta, sürücüyə çəmkirərək “mehribanlaşmaq”dan gömgöy olmuş həmvətənlərimlə işə getmək – tamam başqa Bakıdır.  Zibil dolu torbaları günlərlə qapısının ağzına qoyub bütün mərtəbəni “ətirləməyə”, sevimli mahnılarını tükürpədici səslə başqalarına dinlətməyə ehtiyac olmadığını izah etməli olduğun qonşularla bir binada yaşamaq da tamam başqa aləmdir.

Ümumiyyətlə mən bütün mənfiliklərin günahını “xalq”da görənlərlə razılaşmıram, hər şeyin maarifləndirmə ilə düzələ biləcəyinə inanıram. Vaxtilə məktəblərdə Mayakovskinin məşhur şeirindəki kimi “yaxşı nədir, pis nədir” öyrədilərdi, böyüklər də kiçiklərə “ağsaqqallıq” edərdilər. İctimai qınaqla birlikdə vətəndaşları maarifləndirmək üçün müxtəlif təbliğat vasitələri istifadə olunardı. Yəqin məhz indi bu sahədə olan boşluğa görədir ki, Qınağəlinin simasında “Qınıyıram!” şüarı ilə başlamış İctimai Qınaq Hərəkatı qısa bir zamanda milli internet məkanında belə geniş populyarlıq qazanıb.

Uzun sözün qısası, bir maarifləndirici plakat düzəldib, binamızda vurmaq fikri çoxdan ağlıma gəlmişdi. Onu liftimizə vuracaqdım, çünki, liftimizin döşəməsi tum qabığından tutmuş, işlənmiş kontur kartına, tüpürcəkdən tutmuş, xarakterik üfunət verən sarımtıl mayeyə qədər hər  şey görmüşdü. Plakatın konsepsiyası da hazır idi – “Olmaz”: bunu etmək olmaz, onu etmək olmaz, axırda da, üzr istəyirəm, “adam eşşək olmaz”. Bu fikrimi Qınağəlinin dostu İlqar Mirzə ilə də bölüşmüşdüm, Bloqçuların və Yeni Media Mütəxəssislərinin Forumu “Bloqosfer 2011“ə gedəndə isə artıq dizayn hazır idi. Forumda şəklini göstərdiyim bir neçə nəfər arasında Vüqar Səfərov plakatı çox bəyəndi, hətta kampaniya başlamağı, video da hazırlamağı təklif etdi.

"Olmaz" posteri bizim evin liftində. 9 sentyabr 2011 "Olmaz" posteri bizim evin liftində. 9 sentyabr 2011 "Olmaz" posteri bizim evin liftində. 9 sentyabr 2011

"Olmaz" posteri bizim evin liftində. 9 sentyabr 2011

Forumdan qayıtdıqdan sonra bir gecə plakatı printerdə çap edib yapışqan lentlə liftin divarına yapışdırdım. Sonra isə şəklini çəkdim ki, sonrakı günlər qonşuların bu plakatın başına gətirəcəyi “müsibət”ləri qeydə alaraq, burada paylaşım. Adətən, “Bakıeletrikşəbəkə”nin işıq pulu barədə elanlarının başına çoxlu “müsibət”lər gətirilir, bizim plakat isə neçə həftədir ki, göz dəyməsin, sapsağlam divarda durur. Bir neçə nəfər hətta iddia edir ki, indi liftimizi daha əvvəlki kimi zibilləmirlər.

"Olmaz" posteri bir ay sonra. 8 oktyabr 2011"Olmaz" posteri bir ay sonra. 12 oktyabr 2011

"Olmaz" posteri bir ay sonra. 8, 13 oktyabr 2011

Əgər siz də bir neçə qonşunuzun pintiliyindən bezibsinizsə və bu plakatı bəyəndinizsə, onu buradan PDF formatda yükləyib, çap edin. Bilmək olmaz, bir də gördünüz rəhmətlik Məmmədbağır Bağırzadənin “Olmaz, olmaz, olmaz…” mahnısı ilə bir kampaniya da başladı.

P.S. Nəhayət ki, bu gün – 7 oktyabr plakatımızın başına iş gəldi. Qonşulardan kimsə dözməyib plakatın üstünə “Adam … olmaz” rebusunun açmasını yazdı.

P.P.S. Deyəsən gözümüz dəydi. Bir neçə gün sonra – 12 oktyabr plakatımızı cırdılar. Amma göründüyünə görə ya qoparda bilməyiblər, ya da kimsə yenidən yapışdırıb.

Eurovision

Posted in In English on 4 June 2011 by Araz

The following summary was written on the request of the Hungarian linguistic portal Nyelv és Tudomány (Language and Science), and it was also published in English and Hungarian, as well as complemented with some further illustrations on Poemas del Río Wang.

European Vision

I doubt if two years ago, when Hollywood actor Willem Dafoe and actress Ashley Jensen jokingly voted for Azerbaijan at the Graham Norton’s Eurovision Warm-up comedy show on BBC Two, anybody would imagine that this country with such a hard-to-pronounce name will win the Europe’s most watched song contest, which brought more than 120 million people to the front of the television screens past weekend on 14 May 2011.

Inspired by Italian Sanremo Music Festival the Eurovision Song Contest among European Broadcasting Union (EBU) member countries absorbs attention of the European audience every year since 1956. EBU member broadcasters organise selection of the national finalists and the contest culminates in a spectacular live television show, hosted usually by the last year’s winning country, during which every country cast votes for other’s entries to determine the winner.

Eurovision, which was started as a “light entertainment programme” to bring together the countries of post-war Europe, embraced new members since 1993 after the fall of the Soviet Union and Eastern Block. The most number of debuts was back in 1994, when Hungary also made its entry with Kinek mondjam el vétkeimet? (Whom can I tell my sins?), performed by Friderika Bayer. This song finished the voting race in the fourth place and it is Hungary’s best result at Eurovision so far.

Ell and Nikki from Azerbaijan celebrate with their co-performers after winning the Eurovision Song Contest 2011 on 14 May 2011 in Dusseldorf, Germany. Photo by Sean Gallup/Getty Images

Ell and Nikki (L) from Azerbaijan celebrate with their co-performers after winning the Eurovision Song Contest 2011 on 14 May 2011 in Dusseldorf, Germany. Photo by Sean Gallup/Getty Images

Graham Norton may ridicule it up, but for the countries in the coming wave of the new EBU members like Azerbaijan Eurovision became another chance for international visibility, which sometimes raised winning the competition up to the level of a national mission. This further aggravated the controversial image of Eurovision as an overly politicised, “wacky song contest”, which suffers clique voting syndrome. Debates about neighbour and diaspora voting resulted in decision to give the professional jury votes a 50 per cent say in the final results since 2009.

“We freed ourselves from the Soviet Empire through song, now we will sing our way into Europe!” allegedly said the prime minister of Estonia congratulating crowds of citizens after the country’s victory in 2001. Estonia as the first post-soviet country winning Eurovision was followed by Latvia in 2002, Ukraine in 2004, Russia in 2008 and lastly Azerbaijan in 2011.

Azerbaijan was also the last country of the new wave, making its debut entry only in 2008. The song Day after Day was a completely Azerbaijani production, composed by Govhar Hasanzade and written by Zahra Badalbeyli. The duet of Elnur Huseynov and Samir Javadzade were remembered by vivid scenic characters of angel and demon fighting “day after day”. The rock-style composition, starting with opera falsetto and culminating in a traditional Azerbaijani mugham, got top 12 score from Hungary, but came only as eighth in the finals. It is interesting that Azerbaijan actually is the top fourth country getting votes from Hungarian audience so far.

For peace we pray” was the opening line of the first ever Eurovision song from Azerbaijan. Peace indeed is very much needed in the troubled South Caucasus region, torn apart by interethnic conflicts since late 1980s, and especially in Azerbaijan, which suffers continuing occupation of 20 per cent of its territory, effectively controlled by the neighbouring Armenia, after a full-scale war over its Mountainous Garabagh region widely know under its Russian transliteration of Nagorno-Karabakh. The third South Caucasian country Georgia has got even two broke away ethnic regions of South Ossetia and Abkhazia. Similarly self-declared republics since 1990s in 2008 however they were officially recognised by Russia that even more tightened the Gordian knot of South Caucasian conflicts.

As one of the visible international events Eurovision has become a scene for some political demarches. A vivid example is Georgia’s withdrawal from 2009 Eurovision hosted by Moscow after 2008 Russian invasion because of a controversy raised by Russia over the Georgian finalist song We Don’t Wanna Put In, which was allegedly referring to Vladimir Putin, Prime Minister of Russia.

Samir Javadzade singing in his scenic role of demon at the Eurovision 2008 in Belgrade, Serbia

Samir Javadzade singing in his scenic role of demon at the Eurovision 2008 in Belgrade, Serbia

As the first South Caucasian country joining Eurovision in 2006, Armenia’s first ever entry immediately entailed a scandal, because the birth country of the singer was indicated as Nagorno-Karabakh. Armenia and Azerbaijan live in a “no war no peace” situation since the 1994 ceasefire and this leaves its mark on the festive atmosphere of the contest so much that their tense Eurovision relations were dedicated a separate Wikipedia entry. This is why showing flag of Armenia as presenting Azerbaijan at the recent Eurovision special of the most popular Russian talk show “Пусть говорят” (Let them speak) caused excessive indignations.

So in parallel with an arms race, costing Azerbaijan increasing portion of its annual budget, built mainly on the Caspian oil and gas revenues (an amount in the recent years far exceeding two billion US dollars), and pushing Armenia towards closer military cooperation with Russia, which apart from headquartering there its Trans-Caucasus Group of Forces, reportedly handed over arms in the value of almost two billion US dollars since 1996, two countries apparently became involved also in a Eurovision race.

It seems that starting from its second year in Eurovision Azerbaijan opted for leaving it to crack-jacks and it proved to be efficient with its songs coming third and fifth in 2009 and 2010. This year’s song Running Scared, crafted by a famous Swedish crew of Stefan Örn, Sandra Bjurman and Iain Farquharson, with more plain, down-to-earth lyrics and a “western-style, middle of the road R&B pop tune” was performed by the Ell/Nikki duo. The duet of a 21 years old international relations student Eldar ‘Ell’ Gasymov and a 30 years old housewife and mother of two children living in London Nigar ‘Nikki’ Jamal, both with apparently no professional vocal or stage experience, were selected by the national jury among five out of the unprecedented number of initial 77 aspirants, who made it to the local finals in February. But eventually this turned out to be a winning combination.

Running Scared got 12 points from Malta, Russia and Turkey, 10 points from Croatia, Moldova, Romania, San Marino and Ukraine, as well as solid 7 points from Hungary among other 30 countries, who sent their 1 to 8 points to Azerbaijan. So Ell and Nikki won the 2011 Eurovision Song Contest in Düsseldorf, which brought together 42 countries, and Baku won the right to host the competition next year.

Google Maps was probably overloaded by requests for where on Earth Azerbaijan is. Sceptics inquiring in the Internet “Is it really in Europe?” are reminded that Azerbaijan is a member of Council of Europe since 2001. Besides EBU membership is not limited to geographical Europe, so even Israel hosted Eurovision three times, most recently in 1999. Another immediate concern was about Armenia’s participation in the next year’s contest. However Baku had hosted range of prestigious international events with delegates from Armenia, including the World Wrestling Cup with the neighbour country athletes participating.

But of course there were lots of positive sentiments and congratulations. Brits immediately claimed a portion of the victory – after all, Nikki lives in Enfield, North London since 2005 with her husband Luke and their daughters Jasmine and Saida. Charmed by Ell’s fluent knowledge of their mother tongue the German audience joke that Ell is almost a German after living there as an exchange student back in 2004 and 2008. Swedish did not brag much about their compatriots behind the scenes, anyway their song was third this year. And of course the Turkish audience, culturally very close to Azerbaijan, were extremely touched by the scene of Nikki, probably not deliberately, in the euphoria of victory coming to the stage for claiming their prize with a Turkish flag in her hands. Many who supported Turkey, which consistently gives its 12 points to Azerbaijan, most probably voted for Ell/Nikki after the Turkey song did not qualify to the finals.

Joyful screams of Azerbaijani team in Düsseldorf echoed in cheerful rally of young people back in Baku streets that were a “scene of mad joy”. One of these spontaneous gatherings ended up at the central Freedom Square, which was a scene for massive anti-soviet rallies bringing together half a million people back in 1988.

But it seems that the people of Azerbaijan, who paid a high price for getting free from the soviet totalitarian regime, could not really get rid of its negative heritage. Azerbaijan, which appeared on the political map of the world back in 1918 as the first parliamentary republic in the Muslim East, once holding torch of enlightenment for many other nations, today unfortunately has sunk into the disgrace of being among the most corrupt and least free countries, as the ruling regime does not do much to recognise the memory and vision of the founders of the first Republic.

“The power of victory! Freedom of Assembly in Azerbaijan right NOW. People on the streets and everywhere… NOW!” wrote in his Facebook status Emin Milli, one of the two youth activists, who were arrested back in July 2009 and were conditionally released last November after a strong international pressure. Another young intellectual, former parliamentary candidate Bakhtiyar Hajiyev was arrested this March and just last week on 18 May is sentenced to two years in prison on a charge that looks rather fabricated.

“There is no doubt that the Truth will shine one day, those on the side of the foundations of freedom, principles of the United Nations and human rights will win. The sun of this victory will rise over our dear motherland moaning under the tyranny of red despotism, as 28 May 1918 did once. You should have absolutely no doubts about it, dear citizens!” exclaims through the decades in a 1953 radio interview the voice, which belongs to Mammad Amin Rasulzade, one of the founders of Azerbaijan Democratic Republic, who passed away in exile two years after this broadcast. 93 years after the 28 May 1918 declaration of independence his virtually only standing monument in Azerbaijan, some 20 kilometres away from Baku, is visited only by opposition groups, and no fireworks or big celebrations are visible throughout the country.

Opposition marks Independence Day at the Rasulzade Monument in Novkhani settlement. 28 May 2010. Source: RFE/RL

Opposition marks Independence Day at the Rasulzade Monument in Novkhani settlement. 28 May 2010. Source: RFE/RL

I don’t know whether Graham Norton, who presents BBC’s coverage of Eurovision for three years now, remembered his warm-up show back from 2009. But just days ago, on 12 May another Graham from Britain sounded as sarcastic, but not so comical, speaking about Azerbaijan during the recent debates on the country at the European Parliament in Strasburg. Graham Watson, Member of European Parliament for South-West England since 1994, brought up the fact that “The media in Azerbaijan is not free. Its elections are not fair. Its people are subject to arbitrary and sometimes violent treatment by officials. Peaceful demonstrations in recent weeks have met with repression more common to an Arab than to a European country, from an 18-year-old regime which has slowly stifled hope of progress.

Does Baku belong to progressive Europe or to outdated Orient?” was the very question faced by the protagonist of the world known novel Ali and Nino: A Love Story, taking place in the fascinating fin-de-siècle Baku of the first oil boom a century ago. It seems that the founders of the first Republic then answered this question: by establishing a functional parliament with equal participation of all ethnic or religious groups and with women having rights to vote and be elected even earlier than most of the modern democracies such as the United States or France, among many other progressive beginnings. Right between the sky Blue as recognition of Turkic roots and bright Green as a sign of respect to Islamic traditions, the blazing Red on the tricolour national flag, which rose again after more than seven decades of oblivion, is indeed the symbol of the progressive European values of freedom, equality and democracy. One can only hope that with Eurovision coming to Baku next year these values will also return to the country, now experiencing its second oil boom.

So, in four years Azerbaijan sang its way to the dream of Eurovision, but the question is how long will it take to sing its way to the realisation of European Vision?

Novruzun qayıdışı

Posted in Azərbaycanca on 22 March 2011 by Araz

Bir il əvvəl Əfqanıstan, Azərbaycan, İran, Qazaxstan, Qırğızstan, Tacikistan, Türkiyə və Türkmənistanın irəli sürdüyü və sonradan Albaniya, Hindistan və Keçmiş Yuqoslaviya Respublikası Makedoniyanın qoşulduğu bir qətnamə ilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı 21 martı Beynəlxalq Novruz Günü elan etdi. Qədim fars dilində “yeni işıq” demək olan Novruz gecə-gündüzün bərabərliyi günündə qeyd edilən bahar və oyanış bayramıdır ki, əsasən Balkan, Qara dəniz hövzəsi, Qafqaz, Orta Asiya və Yaxın Şərqdə yaşayan 300 milyondan çox insanı əhatə edir.

Azərbaycan 1991-ci ildə müstəqilliyini yenidən əldə edəndən bəri Novruz burada rəsmi bayram kimi dövlət səviyyəsində qeyd olunur. Lakin uzun müddət sovet hakimiyyəti dövründə onu açıq bayram etmək qadağan olunmuşdu, buna görə də hər il insanlar onu ancaq öz ailələrində qeyd edərdilər… bircə istisna ilə.

“Sovet Azərbaycanı” kino-jurnalının növbəti nadir videosu 1967-ci ildə rəsmi Novruz şənliklərini göstərir. Mən bu barədə 1980-ci illər məktəbdə, iyirmi il əvvəl rəsmən çap olunmuş Novruz açıqcalarını sinifdə bizə qiymətsiz müqəddəs əmanətlər kimi göstərən rəsm müəlliməmizdən eşitmişəm.

Rəsmi şənliklərin təşəbbüskarı o zaman Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin İdeoloji məsələlər üzrə Katibi (üç ən yüksək rütbəli kommunist rəhbərindən biri), ixtisasca filoloq olan yazıçı, şair və dramaturq Dr. Şıxəli Qurbanov idi. Yerli partiya rəhbərliyi ona artıq bu təşəbbüsün təhlükəli ola biləcəyi barədə xəbərdarlıq etmişdi və Moskvaya onu ifşa edən məktublar göndərilirdi. İzahat vermək üçün Qurbanov mərkəzə çağırıldı, lakin onları inandıra bildi ki, Novruz opponentlərinin iddia etdiyi kimi dini bayram deyil.

Bir çoxları deyir ki, uğurlu bayram şənliklərindən sonra Şıxəli Qurbanovun 1967-ci ilin iyununda Mərkəzi Komitənin plenumunda növbəti Birinci Katib təyin olunacağı şübhə doğurmurdu, lakin mayın 24-ü o, diş müayinəsi kürsüsündə vəfat etdi. Ona öldürücü iynəni vurmuş həkim pəncərədən qaçdı və heç vaxt tapılmadı. Qurbanovun ailəsi sonradan iddi etdi ki, bu ona olunan artıq dördüncü sui-qəsd idi. Bir çoxları Qurbanovu şəxsi şücaəti ilə Novruzu geri qaytarmış bir şəxs kimi yada salır.

Qurbanovun bu təşəbbüsü sayəsində daha sonra “Dəli Kür” (1969) və Yeddi oğul istərəm (1970) kimi sevilən Azərbaycan filmlərinə KosaKeçəlin iştirakı ilə xalq teatrı, yumurta döyüşdürmə, tonqal üzərindən atılma və digər Novruz səhnələri daxil edilmişdir, lakin bu bayram rəsmi olaraq bir də 22 il sonra, 1989-cu ildə kütləvi qeyd olundu.

Return of Novruz

Posted in In English on 22 March 2011 by Araz

One year ago the United Nations declared 21 March as International Day of Nowruz with a resolution proposed by number of countries including Afghanistan, Azerbaijan, Iran, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkey and Turkmenistan, later joined also by Albania, India and the former Yugoslav Republic of Macedonia. Nowruz meaning “new light” in Ancient Persian is a holiday of spring and revival celebrated on the day of vernal equinox and embraces more than 300 million people worldwide, living mainly in the Balkans, the Black Sea Basin, the Caucasus, Central Asia, the Middle East.

In Azerbaijan Novruz is celebrated as a public holiday on a state level since regaining its independence in 1991. But it was prohibited to celebrate it openly for a long time during the Soviet rule, so every year people were marking it only within their families… with one exception.

The following rare video of Soviet Azerbaijan news-reel shows public Novruz celebration in 1967. I have heard about this in 1980s at school from our teacher of drawing, who showed us few precious relics in the class – Novruz post-cards printed officially two decades ago.

The initiator of official celebrations was Dr. Shykhali Gurbanov, then Secretary on Ideological Issues of the Central Committee of the Communist Party of Azerbaijan (one of the three main top communist leaders), philologist by education, writer, poet and playwright. He was already warned by local Party leadership that this initiative may be dangerous and denunciations were sent to Moscow. Gurbanov was called to the Center to give explanations, but he managed to assure them that Novruz is not a religious holiday as his opponents were claiming.

After a successful celebration many say it was obvious that Shykhali Gurbanov will be appointed as the next First Secretary at the Plenary Session of the Central Committee in June 1967, but he died in a dentist’s chair on 24 May. The doctor, who gave him the mortal injection escaped through the window and never was found. Gurbanov‘s family later claimed that it was already the fourth attempt at him. Many remember Gurbanov as a person, thanks to whose personal courage Novruz was back.

Due to Gurbanov‘s initiative, traditional Novruz scenes of folk theater with Kosa the thin-bearded and Kechel the bald-headed, egg cracking competition, jumping over bonfires and others were included later in such popular Azerbaijani films as Deli Kur (Raging Kura, 1969) and Yeddi oghul isterem (Seven Sons I Want, 1970), but publicly it was celebrated again only after 22 years, in 1989.

Santyaqo de Baku

Posted in Azərbaycanca on 12 March 2011 by Araz

Az qala yarım il idi ki, bu yazını yazmağı düşünürdüm, amma təmbəl bir yazıçı olmaqla bərabər həm də Birləşmiş Ştatlarda bir il yaşadıqdan sonra doğma şəhərim Bakıya qayıtmağımızla bağlı başım çox qarışıq idi. Santyaqo de ÇiliBakını bir-birindən 14 769 kilometrlik çöl, dağ və səhralar, göl, çay, dənizlər və Atlantik okeanının ucsuz-bucaqsız suları, müxtəlif ölkə və mədəniyyətlər ayırır. Lakin bu yazının başlığı ona işarə edir ki, bu uzaq paytaxt şəhərləri birləşdirən təsəvvür edəcəyimizdən də çox ortaq məfhumlar mövcuddur. Məni yazmağa həvəsləndirən insanlara, xüsusən də atama və həmişə məni “çox, xeyli daha çox yazmağa” ruhlandıran Macarıstanlı dostuma təşəkkür etmək istərdim.

Ağ qafqazlı

Bir il əvvəl, 2009-cu ilin noyabrında Birləşmiş Ştatlarda ikən Mərilənd ştatı Avtomobil İdarəsinə ştatın şəxsiyyət vəsiqəsini almaq üçün müraciət etmişdim. Foto-şəklimi çəkdikdən sonra kompyüterində şəxsi dosyemi dolduran idarə məmuru – lütfkar qara xanım – “irq” qrafasına çatanda tezcə ucadan “ispandilli/latino” deyə təxmin etdi. Etiraz edərək “ağ/qafqazlı” olmağımı iddia etdikdən sonra onun şübhəli “əminsiniz ki, ispandilli deyil?” sualını eşidib, həqiqətən də qafqazlı irqinə adını vermiş Qafqaz regionunda yerləşən bir ölkədən gəldiyimi izah etməli oldum. Əslində, alman antropoloqu İohann Fridrix Blumenbax (1752-1840) 1795-ci ildə çap olunmuş məşhur “De Generis Humani Varietate Nativa” (“Bəşəriyyətin təbii növləri barəsində”) kitabının 303-cü səhifəsində qafqazlı irqi anlayışının adını “həm ətraf əraziləri, xüsusən də cənub yamacı ən gözəl insan irqini, yəni gürcü irqini yetişdirdiyinə, həm də bəşəriyyətin avtoxtonlarını (doğulduğu yeri) hara isə bağlamalı olsaq, bütün fizioloji xüsusiyyətlərin ən böyük ehtimalla bu regionu seçmək lazım olduğunu göstərdiyinə görə Qafqaz dağlarından” götürüb.

The title-page of the On the Natural Varieties of Mankind by Blumenbach The page 303 of the On the Natural Varieties of Mankind by Blumenbach 

Blumenbaxın 1795-ci ildə nəşr olunmuş “Bəşəriyyətin təbii növləri barəsində” kitabının
titul vərəqi və 303-cü səhifəsi. Mənbə: archive.org

Şəxsən mən bu rəsmi terminologiyanı kifayət qədər dolaşıq hesab edirəm, üstəlik qafqazlıların bir çoxu stereoptipik avropalıya oxşamır. Birləşmiş Ştatlarda qaldığımız müddət ərzində dəfələrlə ispandilli amerikanlar bizim də latino olduğumuzu düşünərək mənə və həyat yoldaşıma yaxınlaşıb bizimlə ispanca danışıblar. Çilili kino-rejissor Sebastyan Alarkonun (1949) sürgündə ikən vətənindən bəhs edən filmlərini çəkmək üçün Bakını seçməyinin səbəblərindən biri yəqin elə bu olmuşdur.

Santyaqo de Baku

Sebastyan Alarkon Çili Universitetindəki kino məktəbinə 1968-ci ildə, 19 yaşı olarkən daxil olmuşdur. 1970-ci ildə o, təhsilini davam etdirmək üçün dövlət təqaüdü ilə Moskvadakı Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutuna göndərilir. Alarkon orada təhsil aldığı zaman, 1973-cü ildə General Avqusto Pinoçetin (1915-2006) başçılıq etdiyi mənfur hərbi xunta Çilinin demokratik yolla seçilmiş prezidenti Salvador Alyendeni (1908-1973) devirdi və ABŞ Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin dəstəklədiyi bir çevrilişlə onun sosialist “Unidad Popular” (Xalq Birliyi) hökumətini buraxdı. Tarixin istehzası ilə 11 sentyabrda baş vermiş bu çevrilişdən sonra Çilidə qurulmuş diktatura 1990-cı ilə qədər davam etdi. Hər cür siyasi fikir ayrılığının sistematik sıxışdırılması ilə müşayiət olunan bu dövrdən on minlərlə həbs olunmuş və işgəncələrə məruz qalmış, həmçinin yüzlərlə öldürülmüş və “itkin düşmüş” insanın xatirəsi qaldı.

Bir çox Çili gəncləri kimi sosialist “Unidad Popular”dan ilham alan Sebastyan Alarkon vətəninə qayıda bilmirdi, lakin onun yaradıcı həyatı, demək olar ki, tamamilə Çilidəki o faciəli hadisələrin əsirinə çevrilmişdir. Onun ilk bədii filmi – şübhəli şəxs kimi həbs olunaraq yalançı ittihamla üz-üzə qalmış memar Manuelin hekayəsindən, onun keçdiyi təhqir, hədə və işgəcə dəhşətlərindən bəhs edən “Çili üzərində gecə” (“Ночь над Чили”) mən anadan olduğum 1977-ci ildə, 10-cu Beynəlxalq Moskva Film Festivalında ən yaxşı rejissor debütünə görə xüsusi mükafata layiq görüldü.

Night over Chile (1977) movie poster.

“Çili üzrəində gecə” (1977) filminin afişası.

İstənilən Bakı sakini hətta indinin özündə “cəsarətli Çili xalqına həsr olunmuş”, publisistik-sənədli janrda çəkilmiş bu filmin ilk kadrlarından görünən doğma küçələri asanlıqla tanıya bilər. Həm də doğma simaları: tamaşaçımıza Səhər (1960), Bizim küçə (1961) və Cansıxıcı əhvalat (1988) kimi azərbaycan sovet filmlərindən tanış olan Gürcüstanın xalq artisti Qiuli Çoxonelidze (1928-2008) fəhlələrin lideri rolunu oyanyır, hazırda Gürcüstan Kino Aktyorları Gildiyasının prezidenti olan Baadur Tsuladze (1935) ailəcanlı sadə bir kişi obrazını canlandırır. Sadəlövh qoca Çili kəndlisini isə uzun zaman azərbaycan kino və teatrındakı yaradıcılığı ilə yanaşı 1980-90-cı illər bütün uşaqların populyar axşam televiziya verilişlərindən Savalan Baba kimi tanıdığı Sadıq Hüseynov (1924-2003) oynayıb. Yeri gəlmişkən, sən demə, məşhur rus fotoqrafı Georgi Pinxasov (1952) da çəkiliş heyətinin bir üzvü kimi 1976-cı ildə Bakıda imiş.

Bir neçə ay əvvəl 1980-ci illər Bakıda, təhsil aldığım məktəbdə çəkilmiş başqa bir film yadıma düşməsəydi, Alarkon“Çili üzərində gecə” barədə bütün bunları heç vaxt öyrənməzdim. O zaman deyirdilər ki, filmdə məktəbimizi bir hərbi qarnizon kimi çəkirlər, hansısa generalın məktəbin həyətində qoyduqları papye-maşe heykəlini və filmin adını xatırladım – “Yaquar”.

Santa Nina de Baku

Parad meydanına oxşayan geniş daxili həyəti, birinci mərtəbədə barmaqlıqlı pəncərələri və qara metal tüstü borulu qazanxanası olan məktəbimiz bir qarnizon üçün yaxşı model olardı. Bu tarixi binada əslində iki məktəb yerləşirdi: 134 nömrəli rus məktəbi binanın şimal qanadını, həyatı Stalin repressiyaları zamanı Sibir düşərgələrində puç olmuş məşhur azərbaycan şairi və dramaturqu Hüseyn Cavidin (1882-1941) adını danşıyan 132 nömrəli azərbaycan məktəbi binanın qalan hissəsini tuturdu.

Panorama photos of Icheri Sheher Subway Station on 360cities.net

“360cities.net”də “İçəri Şəhər” metro stansiyasının panorama foto-şəkiləri

Hamımız bilirdik ki, məktəbimiz sovet dövründən əvvəl qızlar üçün gimnaziya olub və uzun müddət düşünürdüm ki, bu, Opera-Balet Teatrının tikintisi, Şollar su kəmərinin çəkilməsi və Bakını inkişaf etdirən digər bir çox fəaliyyətləri maliyyələşdirdiyinə görə xatirələrdə yaşayan məşhur azərbaycan neft-sənaye maqnatı və xeyriyyəçisi Hacı Zeynalabdin Tağıyevin (1823-1924) davamlı səyləri nəticəsində tikilmiş müsəlman qızları üçün ilk dünyəvi məktəbdir. Lakin əslində azərbaycanlı qızlar üçün 1901-ci ildə açılmış ilk məktəb o vaxtlar Nikolayevskaya (rusca Nikolayın), günümüzdə isə İstiqlaliyyət adlanan Kommunist küçəsi boyu daha aşağıda, hazırda Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar İnsitutu yerləşən başqa bir binada imiş.

The first secular school for Muslim girls. Baku, 1911 

1911-ci ildə çəkilmiş bu foto-şəkildəki lövhədə “Первая женская татарская школа”, yəni rusca “Birinci tatar qızlar məktəbi” yazılıb. Bugünkü azərbaycanlıları Rusiya İmperiyasında rəsmən müsəlman, iranlı və ya türk kimi terminlərlə yanaşı tatar adlandırırdılar.

Bakının mərkəzi hissəsinin Bakı Hərbi-Dəniz Aviasiyası Zabitləri Məktəbində o zamanlar təlimçi kimi xidmət edən məşhur rus hərbi-dəniz təyyarələri konstruktoru Viktor Lvoviç-Lüdviqoviç Korvin-Kerber (1894-1970) tərəfindən 1918-ci ildə havadan çəkilmiş bu nadir foto-şəklində hər iki bina yaxşı görünür.

Aerial photo of central Baku by Victor Korvin-Kerber. 1918


Foto-şəkilin sağ tərəfindəki qədim qala divarları ilə əhatə olunmuş kiçik binalar qrupu köhnə İçəri Şəhərdir. 1912-ci ildə varlı Bakı elitasının klubu kimi açılmış aşağı sağ küncdə görünən İctimai Toplantılar üçün Yay Mərkəzi memarlıq baxımından la Opera de Monte-Karlodan ilham almışdır, indi isə orada məşhur azərbaycan sovet bəstəkarı və dirijoru Müslüm Maqomayevin (1885-1937) adını daşıyan Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası yerləşir.

Aerial photo of central Baku taken from Google Map

Beləliklə, məktəbimizdə yerləşən qızlar üçün gimnaziya əslində Rusiyanın Qafqaz canişini Knyaz Mixail Semyonoviç Vorontsovun (1782-1856) həyat yoldaşı, dahi Aleksandr Sergeyeviç Puşkinin (1799-1837) öz şeirlərində vəsf etdiyi Yelizaveta Ksavyerevna Branitska-Vorontsova (1792-1880) tərəfindən Tiflisdə (Tbilisi, Gürcüstan) təsis edilmiş Havarilərlə bərabər tutulan, xristianlığı Gürcüstana gətirmiş Müqəddəs Ninanın Şərəfinə Qadın Xeyriyyə Cəmiyyətinin Bakı şöbəsi vasitəsi ilə maliyyələşdirilən Bakı Müqəddəs Nina Qızlar Müəssisəsi imiş. Bakı şöbəsi 1861-ci ildə, Şamaxı Quberniyasının inzibati mərkəzi cəmiyyətin 1848-ci ildən bəri fəaliyyət göstərdiyi Şamaxı şəhərindən 1859-cu ilin dağıdıcı zəlzələsindən sonra Bakıya köçürülməsinin ardınca açılmışdır.

 

Old photo of central Baku, 1905 Old postcard with photo of central Baku, 1914
Old photo of Saint Nina Girls' School, 1905
Old photo of central Baku, 1905

Maraqlı təsadüf odur ki, məktəbin binası ilk əvvəl hərbi səhra hospitalı olub və qızlar müəssisəsinə ancaq 1888-ci ildə, hospital Bakının Bayıl qəsəbəsindəki yeni binaya köçərkən verilib. Daha sonra, 1895-ci ildə müəssisəyə gimnaziya statusu verildi və o, 1920-ci ildə qısa ömürlü Azərbaycan Demokratik Respublikasının rus bolşevik işğalına qədər hələ neçə il fəaliyyət göstərdi. Bütün bu illər boyu Müqəddəs Nina xristian qızlar məktəbi Bakı sakinlərinin, o cümlədən bir çox azərbaycanlıların alicənab ianələri sayəsində işini davam etdirdi, onun tələbələri arasında müsəlman qızları da var idi. Bakı və Şirvanşahlar dövlətinin tarixini tədqiq edən məşhur alim, Stalin repressiyaları zamanı ailəsi təqib olunmuş və atası güllələnmiş Dr. Sara Aşurbəyli (1906-2001) də bu məktəbdə oxumuşdur.

Certificate of successful completion of the junior preparatory course, given to Sara Ashurbeyli in 1913 Sara Ashurbeyli during her studentship at Azerbaijan State University, end of the 1920s 

Solda: Bakı Müqəddəs Nina qızlar müəssisəsində kiçik hazılıq kursunu uğurla başa vurması barədə Sara Aşurbəyliyə 1913-cü ildə verilmiş şəhadətnamə. Sağda: Sara Aşurbəyli Azərbaycan Dövlət Universitetinin şərqşünaslıq fakütəsində tələbəlik illəri zamanı, 1920-ci illərin sonu.

Yeri gəlmişkən, Müqəddəs Nina Məktəbi çox sevilən “Əli və Nino” romanındakı qadın qəhrəmanın təhsil aldığı xəyali Qızlar üçün Bakı Müqəddəs Krlaiça Tamara Liseyinin prototipi olmuşdur. İlk dəfə 1937-ci ildə, Vyanada nəşr olunmuş və müəllifliyi hələ də mübahisələrə səbəb olan bu məşhur əsər 20-ci əsrin əvvəlləri, təlatümlü bir vaxtda iki gənc Bakı sakini – müsəlman azərbaycanlı oğlan və xristian gürcü qızın ehtiraslı məhəbbət hekayəsini nəql edir. Romanın faciəli sonluğu bir çoxlarının taleyi ilə səsləşir – Əli işğalçı bolşevik ordusuna qarşı Gəncə şəhərini müdafiə edərkən öldürülür, Nino isə uşağı ilə birlikdə Gürcüstana qaçır.

Yaquar Bakıda

Jaguar (1986) movie poster.

“Yaquar” (1986) filminin afişası.

“Çili üzərində gecə”nin uğurundan on il sonra Sebastyan Alarkon azad və dönməz xarakterinə görə Yaquar ləqəbi almış, son nəticədə xidmətində dürmağa öyrədildiyi rejimə qarşı çıxmış gənc hərbi məktəb kursantının hekayəsindən bəhs edən başqa bir filmi çəkmək üçün Bakıya qayıtdı. 1986-cı ildə ekranlara çıxmış bu film mən bu yazını yazmağı düşünərkən, oktyabrda 2010-cu ilin Ədəbiyyat üzrə Nobel Mükafatına layiq görülmüş Mario Varqas Lyosanın (1936) 1963-cü ildə nəşr olunmuş “La ciudad y los perros” (“Şəhər və itlər”) romanı əsasında çəkilmişdir. Varqas Lyosanın nəşr edilmiş ilk romanı olan bu əsər müəllifin Limadakı Leonsio Prado Hərbi Akademiyasında şəxsi təcrübəsi üzərində qurulmuşdur, lakin Alarkon hadisələri Çiliyə köçürərək süjetə ustalıqla siyası bir çalar qatmışdır.

Filmdən fraqmentləri axtararkən ilk əvvəl “Yaquar”dan götürülmüş video-kadrları Pinoçet rejiminə qarşı Çili müqavmət hərəkatının simvoluna çevrilmiş “El pueblo unido jamás será vencido” mahnısı ilə birləşdirən qısa bir klip tapdım. Bu mahnı 1973-cü ildə Serxio Orteqa (1938-2003) və populyar xalq musiqisi qrupu “Kilapayun” (“Quilapayún) tərəfindən “Unidad Popular”ın himni kimi yazılmışdır.

El pueblo unido, jamás será vencido,
El pueblo unido jamás será vencido… 

De pie, cantar que vamos a triunfar.
Avanzan ya banderas de unidad.
Y tú vendrás marchando junto a mí
y así verás tu canto y tu bandera florecer,
la luz de un rojo amanecer
anuncia ya la vida que vendrá.

De pie, luchar el pueblo va a triunfar.
Será major la vida que vendrá
a conquistar nuestra felicidad
y en un clamor
mil voces de combate se alzarán
dirán canción de libertad
con decision la patria vencerá.

Y ahora el pueblo que se alza en la lucha
con voz de gigante gritando: ¡adelante!

El pueblo unido, jamás será vencido,
El pueblo unido jamás será vencido…

La patria está forjando la unidad
de norte a sur se movilizará
desde el salar ardiente y mineral
al bosque austral
unidos en la lucha y el trabajo
irán, la patria cubrirán,
su paso ya anuncia el porvenir.

De pie, cantar el pueblo va a triunfar
millones ya, imponen la verdad,
de acero son ardiente batallón
sus manos van llevando la justicia y la razón
mujer, con fuego y con valor
ya estás aquí junto al trabajador.

Birlikdə xalq heç vaxt, heç zaman məğlub olmaz,
Birlikdə xalq heç vaxt, heç zaman məğlub olmaz.

Qalx və oxu, qalib gələcəyik.
İrəlləyir birlik bayraqları.
Gəl, mənimlə addımla bu marşda,
Mahnın və bayrağının baharını görərik.
Qızıl sübhün şəfəqləri
yeni gələn həyat müjdəsidir.

Qalx və döyüş, xalq qalib gələcək.
Daha gözəl həyat qabaqdadır.
Gəl, qazanaq səadətimizi.
Bir nərədə
min mübariz səda yüksələrək,
söylər azadlıq nəğməsi.
qəti ol, qalib vətən olacaq.

Bax, indi xalq qalxaraq mübarizə əzmiylə
Nəhənglərin səsiylə qışqırır: İrəliyə!

Birlikdə xalq heç vaxt, heç zaman məğlub olmaz,
Birlikdə xalq heç vaxt, heç zaman məğlub olmaz.

Vətən inşa edir birliyini,
Səfərbərdir şimaldan cənuba.
Qurumuş duz karxanalarından
cənub meşəsinə.
Birgə savaş və əməkdə
gedir, bürüyür vətəni,
addımları gələcəkdən müjdə.

Qalx və döyüş, xalq qalib gələcək.
Həqiqəti anlayır milyonlar.
Alov saçan polad batalyonlar,
əllərində hüquq və ədalət gətirirlər.
ey odlu və cəsur qadın,
Zəhmətkeşlərlə sən birlikdəsən.

Maraqlı bir fakt odur ki, İranda şah rejiminə qarşı 1979-ci ilin İslam inqilabı zamanı solçu qruplar eyni mahnını, sözlərini fars dilində “Bər pâ xiz, əz câ kən, bənâye kâx-e doşman” (بر پا خیز، از جا کن، بنای کاخ دشمن – Ayağa qalx, düşmən sarayının bünövrəsini yerlə yeksan et) kimi söyləyərək oxuyurmuş.

Bu mahnı “Yaquar”da səslənməsə də “Çili üzərində gecə” filmində Alarkon keçmiş “Kilapayun” üzvlərindən biri Patrisio Kastilyonun (1946) bəstələyərək milli alətlərdə ifa etdiyi, ürəkləri titrədən musiqisindən istifadə etmişdir. Onlar hələ 1970-ci ildə qrupun Sovet İttifaqına turu zamanı tanış olub dostlaşmışdılar. “Yaquar”da isə filmin musiqisindəki qitara partiyasını Alarkon özü ifa etmişdir.

Filmin başlanğıcında göstərilən yeri 132 nömrəli məktəbin istənilən məzunu tanıyar. Bu, vaxtilə dərs otaqlarına girməzdən əvvəl şagirdlər sinif-sinif düzüldüyü məktəb həyətinin bizə aid cənub-şərq hissəsidir.

Baku public school No.132 courtyard, 1984.

Bu foto 1984-cü ildə, sinfimiz 2в bəzən Şərqin Lenini adlandırılan məşhur Azərbaycan ziyalısı və siyasətçisi Nəriman Nərimanovun (1870-1925) yaxınlıqda yerləşən ev-muzeyinə OktyabryatBalaca Oktyabrçılar təşkilatına qəbul mərasiminə getməzdən əvvəl məktəbimizin həyətində, cənub divarının qarşısında çəkilib. Bolşevik işğalından sonra elan olunmuş Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası hökumətinin rəhbərliyinə dəvət olunmuş Nərimanov sonralar Sovet İttifaqının Moskvadakı mərkəzi hökumətində işləmiş və şübhəli şəraitdə ölmüşdür. Rəngli foto o vaxtlar çox yayılmamışdı və fotoqrafları xüsusi hadisələr münasibəti ilə çağırırdılar. Arxamızda duran sağdan ikinci xanım ilk ibtidai sinif müəllimimiz və sinif rəhəbrimiz Rəhimə Məmmadovadır.

Baku public school No.132 courtyard, 1986

Burada isə sinfimiz 1986-cı ildə yenə Rəhimə müəllimə ilə birlikdədir. Bu foto böyük ehtimalla yeni dərs ilinin birinci günü çəkilib. Hamı gül gətirib və biz qırmızı pioner qalstuku bağlamışıq. Arxamızdakı divar yəqin məktəb həyətinin şərq divarıdır.

Baku public school No.132 courtyard, 1986

Bizim məktəb həyətinin cənub-şərq küncü 1986-cı ildə, qardaşımgilin sinfində bədən tərbiyəsi dərsi zamanı çəkilmiş bu foto-şəkildə aydın görünür. Yerdə müxtəlif siniflərin sektorlarını təyin edən nişanları görmək olur.

Maraqlıdır, görəsən Alarkon bilirdimi ki, 1928-ci ildə Yaquarın hərbi kursant məktəbi kimi lentə aldıqları binada Qızıl Ordunun Zaqafqaziya Hərbi-Hazırlıq Məktəbi yerləşirdi. Bu məktəb 1921-ci ildə yeniyetmələr üçün ilk azərbaycan hərbi məktəbi kimi qurulmuş və Suvorov Hərbi İnternat Məktəblərinin prototipi olmuşdur.

Old photo of central Baku, 1920s

Binanı fərqli baxış istiqamətindən göstərən bu köhnə foto yəqin elə o illərdə çəkilib. Bizim 132 nömrəli məktəb və 134 nömrəli rus məktəbinin eyni binada yerləşdirilməsi ancaq 1937-ci ildə baş verib, üçüncü mərtəbə də yəqin elə o vaxt tikilib.

Bu yaxınlarda, 2009-cu ilin yayı məktəblər bağlanıb bina hasara alındıqda bir çoxları onun taleyindən çox nigaran qaldılar. Xoşbəxtlikdən, məktəbimiz yeni doqquzmərtəbəli mehmanxananın tikilməsi üçün ərazini təmizləmək məqsədi ilə dağıdılmış Qubernator Evi və ya yuxarıda adı çəkilmiş Zeynalabdin Tağıyevin gəlininə hədiyyə etdiyi gözəl bina, ümumiyyətlə Bakıda davam edən cinayətkar tarixi-memari etinasızlığın daha neçə qurbanının faciəli sonundan qurtuldu. Məktəblər əsaslı yenidənqurma işlərindən sonra keçən ilin sentyabrında yenidən açıldı. İndi dördüncü mərtəbə əlavə olunmuş və əsas girişindəki xarakterik üstü balkonlu tağlı keçidi yığışdırılmış bina xeyli fərqli görünür. Daxili həyət də indi çox başqalaşıb, heç ağla gəlməz ki, bura Yaquarın hərbi kadet məktəbidir.

Baku Educational Complex No.132-134 after a major reconstruction in 2009-2010

2009-2010-cu illərin əsaslı yenidəqurma işlərindən sonra 132-134 nömrəli Bakı Təhsil Kompleksi

“Çili üzərində gecə”dən bir neçə aktyor “Yaquar”da da çəkilib. Taxtabaş serjantın rolunu yenə də İslam Kaziyev (1938) oynayır. “Çili üzərində gecə”də həbs olunmuş fəallardan biri Mayak Kərimov (1944) bu dəfə ikinci planda zabit-təlimçi rolunu oynayır. Alarkon filmə əksəriyyətinin, bəlkə də təsadüfən, Bakı ilə əlaqəsi olan bir neçə erməni aktyoru da dəvət edib. Epizodik hərbi kadet məktəbinin rəisi rolunu oynamış Rusiyanın Xalq Artisti Vladimir Tatosov (1926) uşaqlığını burada keçiribmiş. Bakıda anadan olmuş Rusiyanın Xalq Artisti Nina Ter-Osipyan (1909-2002) ənənəvi personajı olan zarafatçıl qoca bir qarını oynayır. Baş rollardan biri Leytenant Qamboanı oynamış populyar sovet və rus aktyoru Sergey Qazarov (1958) da Bakıda anadan olmuşdur.

Çətin ki, “Yaquar”ın kütləvi səhnələrində tətil və nümayişlər keçirən, hökumət əleyhinə şüarlar qışqıran, bayraqlar yelləyərək xalqa zidd rejimin cəza qüvvələri ilə üz-üzə durmuş çilililəri canlandıran Bakı sakinləri bir neçə ildən sonra elə öz doğma şəhərlərində öz başlarına buna bənzər hadisələrin gələcəyini təsəvvür edəydilər.

Küləklər şəhərində dəyişiklik küləkləri

Uzaq 1988-ci ildə, Azərbaycanda müstəqillik uğrunda açıq-aşkar bir hərəkatın başlanması barədə artıq qısaca yazmışdıq. 1986-cı il Sovet İttifaqında Kommunist Partiyasının Baş Katibi (SSRİ-nin ali rəhbəri) Mixail Qorbaçov (1931) tərəfindən elan olunmuş “perestroyka”“qlasnost” – yeni liberallaşdırma və aşkarlıq siyasəti ilə azadlıq ideyaları və istiqlalın qadağan olunmuş tarixi işıq üzünə çıxmaqda idi. Lakin Azərbaycanda bu ideyalar (“Naqorno-Karabax” kimi rus transliterasiyasında geniş tanınan) Dağlıq Qarabağ regionunda qonşu Ermənistandakı millətçi hərəkatların alovlandırdığı separatçı fəaliyyətlərin başlaması ilə partlayışa səbəb oldu. Böyük erməni diasporasının 1987-ci ilin noyabrında, Fransada təşkil etdiyi bir ziyafətdə Qorbaçovun iqtisadi sitasət üzrə baş məsləhətçisi, erməni Abel Aqanbeqyanın (1932) səsləndirdiyi Qarabağın Azərbaycandan alınıb Ermənistana verilməsini dəstəkləyən bəyanatı regionda fəal separatçı hərəkatın başlamasına bir siqnal idi.

Gözlənilmədən bütün erməni intelligensiyası “tarixi torpaqlar”ı geri almaq üçün “silah”a sarılaraq, xalqı ayağa qaldırdı. Bu, ən azından azərbaycanlılar üçün gözlənilməz olsa da, etnik dözümsüzlüyün bu cür alovlanmasının köklərini tapmaq üçün, məsələn, erməni müəllif Zori Balayanın (1935) 1981 və 1984-cü illərdə Yerevan və Moskvada çap olunmuş “Очаг” (“Ocaq”) kitabını vərəqləmək kifayətdir. “Ermənistan haqqında hekayələr. Orta məktəblərin yuxarı sinif şagirdləri üçün” təvazökar altbaşlığı ilə “Şərqi Ermənistanın Rusiyaya birləşməsinin 150 illiyinə” həsr olunmuş bu kitab hələ o zaman düşmən türk-azərbaycanlı obrazı yaradaraq “qədim erməni torpaqları”, “yenidən birləşmə”, “Böyük Ermənistan”ın “dirçəliş”indən söhbət açırdı. Bununla belə o zaman erməni xalq hərəkatının liderlərindən, natiqlərindən biri olmuş və indiyə qədər müxtəlif mükafatlarla təltif olunan müəllif heç yazmayıb ki, o torpaqlarda yaşayan yüz minlərlə azərbaycanlının (və digər millətlərin) aqibəti necə olmalıdır. Lakin 1987-ci ilin soyuq qış mövsümündə Ermənistandakı evlərindən qovulmuş ilk bir neçə min qaçqın və 1993-cü ilə qədər qaçqına çevrilmiş milyona yaxın insan bunu sizə söyləyə bilər, qətl olunmuşlar isə daha söyləyə bilməyəcəklər.

Sovet mətbuatı, həm yerli, həm də mərkəzi Moskva mediası azərbaycanlı qaçqınların taleyinə qarşı kor və kar idi. Bu insanların əksəriyyəti Bakıdan 30 kilometr məsafədə, onsuz da fəlakətli sosial vəziyyətdə olan sənaye şəhəri Sumqayıtda yerləşdirilmişdir. Az qala hər gün Ermənistanda Qarabağı tələb edən kütləvi çıxışlar, Azərbaycanda barışmaz separatizmin qarşısını almaq üçün təcili tədbirlərin görülməsinə çağıran kortəbii nümayişlər keçirilidi. 22 fevral 1988-ci ildə, Qarabağdakı bir qarşıdurmada iki azərbaycanlının öldürülməsi barədə rəsmi xəbər gərginliyi daha da artırdı. Bu, 27 fevral Sumqayıtda 26 erməni və 6 azərbaycanlı vətəndaşın öldürülməsi ilə nəticələnən qanlı bir təxribatla yekunlaşdı. Sovet hüquq mühafizə qüvvələri iğtişaşlara son qoymaq üçün ancaq iki gün sonra reaksiya verərək, eyni zamanda ermənilərin şəhərdən planlı şəkildə çıxarılmasına başladılar. Təəssüf ki, Azərbaycan tarixində faciəli qara ləkə kimi qalmış Sumqayıt qırğını Avropa və Amerikadakı nüfuzlu erməni diasporasının da arxa durduğu millətçi təbliğatın kozır kartına çevrildi. Nəticədə bir çox mənbələr onu indiyə qədər münaqişənin başlanğıc nöqtəsi və ilkin səbəbi kimi qələmə verir.

Separatçı erməni hərəkatına Moskvadakı demokratik dairələri təmsil edən bir çox ziyalılar da, o cümlədən “bir nömrəli sovet dissidenti”, hər yerə həyat yoldaşı – erməni qızlıq soyadı Əlixanyan çox adama məlum olmayan sovet insan hüquqları müdafiəçisi Yelena Bonnerin (1923) müşayiəti ilə gedən Andrey Saxarov (1921-1989) dəstək veriridi. Mərkəzi hökumət dairələri də göründüyünə görə ermənipərəst, hətta demək olar erməni idi: Qorbaçovun iqtisadi siyasət üzrə baş məsləhətçisi Aqanbeqyandan başqa xarici siyasət üzrə baş məsləhətçi Georgi Şaxnazarov (1924-2001), maliyyə və plan məsələləri üzrə baş məsləhətçi Stepan Sitaryan (1930-2009) var idi.

Silahlı separatizm genişləndikcə və millətçi hücumların sayı artdıqca aydın olurdu ki, nə Sovet Kommunist Partiyasının mərkəzi apparatı, nə də yaltaq yerli hökumətin öz xalqını qorumaq istəyi və ya bacarığı var. Baltikyanı ölkələrin Xalq Cəbhələrinin modeli əsasında bir qrup ziyalı tərəfindən təsis olunmuş Azərbaycan Xalq Cəbhəsi (AXC) qısa müddətdə böyük populyarlıq qazandı. 17 noyabr 1988-ci il Bakının mərkəzi Lenin meydanı – indiki Azadlıq meydanında yarım milyondan çox insanın iştirakı ilə başlayan kütləvi mitinqlər böyüyərək Meydan Hərəkatına, ilk müddətsiz mitinq və Azərbaycanda açıq milli azadlıq hərəkatına çevrildi. Məhz orada yaddaşlardan silinmiş Azərbaycan Demokratik Respublikasının unudlmuş üçrəngli bayrağı qurucularından biri Məmməd Əmin Rəsulzadənin (1884-1955) vaxtilə söylədiyi kimi bir daha ucaldı. Noyabrın 24-də Bakıda fövqəladə vəziyyət elan edildi və Sovet Daxili İşlər Nazirliyinin xüsusi qoşunları şəhərə daxil oldu. Lakin meydandakı müddətsiz mitinq 5 dekabr gecəs iki nəfərin həlak olması ilə amansızcasına dağıdılana qədər fasiləsiz olaraq davam etdi. Sonradan bir çox arzuların boşa çıxmasına baxmayaraq Meydan Hərəkatı Azərbaycanın milli azadlıq mübarizəsinin bir qədər idealist, böyük ümidlərlə dolu fədakar birlik dövrü olmuşdur.

Azerbaijani literati support the public movement at the Lenin Square, 1988 

Mənbə: Azadlıq Radiosu (RFE/RL): Azərbaycan ədibləri Lenin Meydanında xalq hərəkatına dəstək verir. Ayaq üstə: şair və publisist İslam Sadıq. Oturanlar: şair Qabil (1926-2007), yazıçı İsmayıl Şıxlı (1919-1995) və şair Bəxtiyar Vahabzadə (1925-2009). Arxa fondakı tamamilə öz işinə dalmış şəxs isə növbəti misraların müəllifi kimi tanınan şair Xəlil Rzadır (1932-1994):

Azadlığı istəmirəm
Zərrə-zərrə, qram-qram
Qolumdakı zəncirləri qıram gərək
Qıram! Qıram!

Azadlığı istəmirəm
Bir həb kimi, dərman kimi
İstəyirəm səma kimi,
Günəş kimi, Cahan kimi.

O illər yaddaşımda həm də böyük ruh yüksəkliyi və vulkan kimi püskürən yaradıcı enerji ilə dolu bir dövr kimi qalıb. 1988-ci ildə iki dildə çıxan “Gənclik/Молодость” jurnalı 70 000 tirajla çap olunaraq, öz maraqlı və kəskin məqalələri, yeni fərqli görünüşünə görə böyük populyarlıq qazandı. İndi Azərbaycanın Xalq Artisti, rejissor Vaqif Mustafayevin (1953) çəkdiyi “Yaramaz/Мерзавец” satirik komediya filmi Sovet İttifaqı və hətta xaricdə gurultulu uğur qazandı. Bu, filmdə baş qəhrəman Hətəmin rolunu oynayan gürcü aktyoru Mamuka Kikaleyşvili (1960-2000) üçün də şöhrət anı olmuşdur. Çürümüş sovet inzibati-amirlik partiya sistemini ifşa edən başqa bir satirik film – idtedadlı Yefim AbramovNizami Musayev tandeminin çəkdiyi “Lətifə/Анекдот” o qədər də məşhurlaşmadı. Lakin bütün rabitə qovşaqlarını ələ keçirərək hərbi dövlət çevrilişi elan edən silahlı pionerlərin iştirakı ilə final səhnəsi gələcəkdən xəbər verirmiş. Filmin son titrlərində məhbus geyimində anfas və profil fotolarının göstərilməsi 1994-cü ildə həbs olunaraq sonradan Azərbaycanı tərk etmiş Nizami Musayevin taleyini də, elə bil ki, əvvəlcədən görürmüş. “Lətifə” 1989-cu ildə, fövqəladə vəziyyət və komendant saatı hökm sürdüyü, Bakının küçələrinə silahlı əsgərlər və zirehli maşınların nəzarət etdiyi bir vaxtda çəkilmişdir. Yadımdadır ki, bu filmin gizli çap olunmuş qara-ağ “samizdat” afişalarında sovet siqaret qutuları üzərində görməyə öyrəşdiyimiz xəbərdarlığı yamsılayan başlıq yazılmışdır: ”МВД и КГБ СССР предупреждают: Просмотр этого фильма вреден для вашего здоровья” – “SSRİ MVD (Daxili İşlər Nazirliyi) və KQB-si (Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsi) xəbərdarlıq edir: bu filmə tamaşa etmək səhhətinizə ziyandır”.

Baku public school No.132 courtyard, 1988

Məktəb albomu silsiləsindən bu son foto-şəkil Meydan Hərəkatının başlamasından cəmi bir neçə ay əvvəl, 1988-ci ilin yayında, riyaziyyat imtahanı verdiyimiz gün, fasilə zamanı çəkilmişdir. Yeni sinif rəhbərimiz, ərəb dili müəlliməsi, 1990-cı ildə gözlənilmədən vəfat etmiş Fəxriyyə Bağırova ilə birlikdəyik. O il sinfimiz üçün faciəli bir il oldu – maşın vurmuş bir sinif yoldaşımızı da itirdik. O il ailəm üçün də faciəli bir il oldu, çünki babam da daxil olmaqla bir neçə yaxın qohumumuz dünyasını dəyişdi. Bütün xalqımız üçün də – 1990-cı il Azərbaycan üçün Qara Yanvarla başladı.

Bakı üzərində gecə

1989-u ilin axırına doğru hər iki tərəfdən qaçqınların sayı artıq minlərlə ölçülürüdü. Ermənistanda faktiki olaraq bir azərbaycanlı da qalmamışdı, erməni separatçıların silahlı hücumlarının genişləndiyi Qarabağdan qaçqınların yeni dalğaları gəlməkdə idi. Bakı və bir çox başqa şəhərdə “İstefa” şüarı ilə xalqın gözündən düşmüş yerli hökumətin getməsini tələb edən nümayişlər yenidən başladı. Biabırçı Berlin Divarı artıq oktyabr ayında dağılmışdı və Şərqi Avropa üzərində Azadlıq kabusu gəzməkdə idi. Azərbaycan Xalq Cəbhəsi xalqın yekdil dəstəyini qazanaraq real siyasi bir qüvvəyə çevrilmişdi, lakin onun rəhbərliyində ixtilaf əlamətləri də görünürdü. Bir çox rayonlarda Cəbhə faəlları Kommunist Partiyası yerli komitələrinin birinci katiblərini, yəni sovet inzibati sisteminin yerli rəhbərlərini vəzifələrindən getməyə məcbur edirdilər. 29 dekabr ölkənin cənub-şərqindəki rayon mərkəzi Cəlilabadda bənzər proses əsayişin pozulması, inzibati binaların zədələnməsi və yerli məmurların döyülməsi ilə müşayiət olundu. Sovet milis qüvvələrinin qonşu rayonlardan göndərilmiş birləşmiş kontingenti tez bir zamanda iğtişaşlara son qoydu. Radikal meyllərin artması 11 yanvar 1990-cı il Cəlilabadla qonşu LənkəranNeftçala rayonlarında Cəbhə fəallarının sovet hakimiyyətini devirməsi ilə nəticələnəcəkdi.

Lakin Yeni İl ərəfəsində baş verənlər görünməmiş hadisələr idi. 1989-cu il dekabrın 30-dan 31-ə keçən gecə Naxçıvanda Sovet İttifaqının İranla sərhəd postları yandırıldı. Həmin günün sabahısı, indi Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Günü kimi qeyd edilən gündə digər bir neçə rayonun camaatı onları Araz çayının o tayında, İranda başqa bir müstəbid rejimin hökmü altında yaşayan soydaşlarından ayıran sovet sərhəd istehkamlarını dağıtmağa başladı. İran əhalisinin 20 faizindən çoxunu təşkil edən ən böyük etnik “azlıq”, təxminən 20 milyon Azərbayacan Türkünün əsas mədəni hüquqlardan olan ana dilində rəsmi təhsil almaq haqqı hələ də rədd edilir. Milli ruhun zirvəsinə yüksəldiyi bu anda hər kəsə elə gəlirdi ki, Əli Səliminin (1922-1997) hələ 1956-cı ildə bəstələdiyi, lakin senzuranın ancaq 1958-ci ildə, sözləri dəyişdirildikdən sonra Tehran radiosunda açıq ifasına icazə verdiyi, Araz çayının hər iki sahilində Rəşid Behbudov (1915-1989) və Ququş (Faiqə Atəşin) (1950) kimi sevilən müğənnilərin iki nəsli tərəfindən oxunan “Ayrılıq” mahnısının Yaqub Zurufçunun (1956) ürəkləri fəth edən ifasında təcəssüm olunmuş onilliklər boyu davam edən əsarət və əzablı ayrılıq sona yetdi.

Lakin 13-15 yanvar Sumqayıt ssenarisi Bakıda təkrar olundu. Hər gün şəhərin mərkəzi hissəsi, Lenin meydanı və Mərkəzi Komitə binasının qarşısında mitinqlərin davam etdiyi bir vaxtda şəhərin başqa yerlərində erməni vətəndaşlara qarşı təşkil olunmuş hücumlar təxmini qiymətləndirmələrə görə 56-dan 90-a qədər qətllə nəticələndi. Naməlum səbəbdən bir qədər əvvəl tamamilə tərksilah edilmiş yerli milis fəaliyyətsiz idi, Bakıda yerləşdirilmiş 12 minlik sovet qoşunları isə yenə də müşahidəçi rolunu oynayaraq sonradan ancaq qaçqınları toplayıb deportasiya edirdi.

Təəssüf ki, bu faciə də millətçi erməni təbliğatı tərəfindən Azərbaycana qarşı istifadə olundu. İnsanlıq və sağlam düşüncənin təcəssümü olmaq əvəzinə ziyalılar şərin çarxını döndərirdilər, bir neçə diqqətəlayiq şəxs istisna olmaqla. Yaxın ailə üzvləri bu faciədə əziyyət çəksə də “Yaquar”da baş rolları ifa edən aktyorlardan biri kimi yuxarıda adı çəkilmiş Sergey Qazarov heç vaxt onlara qoşulmamış və ailəsinə kömək etmiş azərbaycanlıları yada salmışdır. Təsadüfi deyil ki, o, nifrətin təbliğ olunmasını hər zaman pisləyən başqa bir populyar erməni əsilli sovet və rus aktyoru Armen Ciqarxanyanın (1935) Moskvada rəhbərlik etdiyi bir teatrda bir neçə il işləmişdir.

Bəs bu qırğının arxasında kim dururdu?

O hadisələrin şahidi və qurbanı, anası erməni olan Bakıda doğulmuş Şahmat üzrə 13-cü Dünya Çempionu, hazırda rus siyasi fəalı Qarri Kasparov (1963) “Bakıdakı erməni qırğınlarının arxasında duran KQB idi. KQB xalqları bir-birinə qarşı qoydu.” deyir. Lakin keçmiş KQB generalı Vyaçeslav Şironin (1939) öz növbəsində xarici xüsusi xidmət orqanlarını günahlandırır, keçmiş Cəbhə fəalı Zərdüşt Əlizadə (1946) isə Kommunist Partiyasının köhnə mafiyasını.

A rally in front of the Central Committee building, Baku. Photo: Victoriya Ivleva. 

Hazırda Prezident Aparatının yerləşdiyi Mərkəzi Komitə binasının qarşısında mitinq.
Plakatların üzərində rus dilində şüarlar – “Qanlı Perestroykaya yox!” və “Erməni millətçiləri Qarabağdan rədd olsun!” yazılıb. Foto: Viktoriya İvleva. Mənbə: “FotoSoyuz”

Bir neçə gün ərzində Bakıdan başqa bütün Azərbaycan ərazisində fövqəladə vəziyyət elan edildi, şəhərin ətrafına isə təqribən 26 minlik sovet ordu qüvvələri cəmləşdirildi. Yanvarın 17-dən bəri məktəbimizin yaxınlığında yerləşən Mərkəzi Komitənin binası qarşısında fasiləsiz mitinq gedirdi. Qoşunları buraxmamaq üçün Bakıya giriş yollarında və şəhərdəki ordu kazarmaları ətrafında yük maşınları və avtobuslardan improvizə olunmuş barrikadalar qurulmuşdu. Moskva nümayəndələri, o cümlədən Qorbaçovun Prezident Şurasının üzvü Yevgeni Primakov (1929) yerli televiziya və mitinqdəki çıxışlarında insanları əmin etdilər ki, ordu şəhərə girməyəcək. Hələ 1956-cı ilin Macarıstanında sovet tankları artıq Budpeştə doğru irəliləyərkən o zaman sovet səfiri olan Yuri Andropovun (1914-1984) yerli hökuməti hücum əmri olmadığına inandıraraq necə aldatdığı onda çətin ki, kiminsə yadına düşdü. Yanvarın 19-u, saat 19:30 radələrində sovet xüsusi qoşunlarının kiçik bir qrupu yerli radio-televiziya verilişləri stansiyasının enerji blokunu partlatdı. Bütün ölkə informasiya vakuumunun zülmətinə qərq oldu və gecə yarısı bu zülmətin qaranlığında sovet qoşunları kod adı “Zərbə” olan əməliyyata başladı.

“Dosta məktub (Письмо Другу)” kitabına yazdığı “Post-skriptum”da atam o gecəni yada salır:

O qorxunc gecədə üç nəfər qonşumla birlikdə mən də “məşhur” Salyan kazarmalarının qabağında toplaşmış nümayişçilərin arasındaydım. Hətta biz ora mənim maşınımda getmiş və maşını bir az aralıda, nisbətən təhlükəsiz bir yerdə saxlamışdıq. Ordunun şəhərə yaxınlaşdığı və qəti hücuma hazırlaşdığı barədə söz-söhbət dolaşırdı ortada. Amma buna heç kim inanmırdı və inanmaq da istəmirdi. Çünki sadəcə bir gün əvvəl mərkəzin nümayəndəsi Mixaylov* və bizim Mərkəzi Komitənin nümayəndəsi Daşdəmirov* televiziya ilə çıxış edərək bir ağızdan xalqa “kişi sözü” verirdilər ki, ordu heç bir vəchlə şəhərə girməyəcək.

Təxminən gəcə saat 11 radələrində kazarmadakı mövqelərdən trasser güllələri ilə havaya atəş açmağa başladılar. Lakin piketçilər bu atəşi sadəcə kobud bir zarafat kimi qəbul etdilər. Mən piketçilər arasında bir nəfər belə olsun silahlı adam görmədim. Düzdür bir yük maşınının kuzovunda, güman edirəm, içi yandırıcı məhlulla dolu şüşələr olduğunu gördüm. Bir də əllərində atmatur parçaları, əynində əskər buşlatı olan 10-15 nəfər gənc, çəlimsiz uşaq bir ara diqqətmi çəkdi. Piketçilərin silah-sursatı yalnız bunlardan ibarət idi. Lakin, əlbəttə, kazarmanın çıxışını və yolu bağlamış böyük yük maşınları və avtobuslar dayanmışdı.

Biz orada olarkən xəbər gəldi ki, kazarmada olan tanklar əks tərfdəki divarları dağıdıb, kazarmaya bitişik maşın dayanacağındakı avtomobilləri tırtılları altında xurd-xəşil edərək yola çıxmışlar. Bu şayiəyə də heç kim inanmadı. Ancaq sonradan məlum oldu ki, xəbərlər doğru imiş və hər şey elə o cür baş verirmiş. Bu tanklar şəhərə şimaldan daxil olan ordu hissələrinə tərəf hərəkət edərək, şimal girişindəki piketçilərə ölümcül bir tələ qurmuşdular. Elə ən çox qırğın da orada, taleyin acı istehzası ilə bir zaman bizə 1920-ci ilin 28 aprelində “azadlıq” gətirmiş “qəhrəman” XI Qızıl Ordunun şərəfinə ucaldılmış nəhəng abidənin durduğu yerdə baş vermişdir…

Sonra iş belə oldu: yoldaşlarımızdan biri xəstəxanadan yeni çıxmışdı və böyrəkləri ona əziyyət verirdi. Məndən xahiş etdi ki, onu evə aparım, bir qədər çay-çörək yeyib canımızı qızdıraq, sonra daha isti geyinərək, çox ehtimal ki, artıq maşınsız olaraq geri qayıdaq. Lakin biz geri qayıda bilmədik, çünki, artıq saat yarım sonra ordu şəhəri işğal etmişdi. Evdə uşaqlar yatırdı və mən gecə saat 3 radələrində hərbi texnikanın “ağır addımları”nın səsini eşidərək küçəyə çıxanda hökümətin istefasını tələb edən mitinqin davam etdiyi Mərkəzi Komitə binası istiqamətində hərəkət edən çoxlu sayda zirehli texnika gördüm. Hərbi maşınların kuzovundakı əskərlər isə mövcud olmayan daş və güllələrdən qorunmaq üçün metal qalxanlarını başları üstündə tutmuşdular. O qorxunc hadisələrdə mənim iştirakım əsasən bunlardan ibarət olub.

Morning of 20 January 1990, Baku Morning of 20 January 1990, Baku
Morning of 20 January 1990, Baku

20 yanvar 1990-cı ilin səhərinə sovet qoşunları Müdafiə Naziri Dmitri Yazov (1924) və Daxili İşlər Naziri Vadim Bakatinin (1937) rəhbərliyi altında (o gecə hər ikisi Bakıda idi) əmri uğurla yerinə yetirmişdi, öldürülmüş insanların meyitləri isə Bakının küçələrində qalmışdı. Daha sonra həmin il general Yazov marşal paqonları, Ali Baş Komandan Qorbaçov isə Nobel Sülh Mükafatı aldı. İndi biz artıq bilirik ki, həmin gecə 130-dan artıq mülki şəxs, o cümlədən yaşlı, qadın və uşaqlar öldürülmüş, daha təxminən 700 nəfər yaralanmışdır.

O günlərin tam informasiya zülmətində iynə ucu boyda yeganə işıq mənbəyi 1974-cü ildə İsrailə mühacirət etmiş, sonradan isə Azad Avropa/Azadlıq Radiosunda Azərbaycan xidmətinin rəhbəri olmuş Azərbaycan yəhudisi Mirzə (Mikayılov) Xəzərin (1947) səsi idi. Onun Münhendəki komandası Bakıdan canlı müsahibə və gündəlik xəbərləri yaymağa nail olmuşdu.

Baku citizens killed on the streets. Photo: Victoriya Ivleva

Foto: Viktoriya İvleva. Mənbə: “FotoSoyuz”

Küçələrdə öldürülmüş Bakı sakinləri.

Mülki şəxslərin yaxın məsafədən, xüsusi qəddarlıqla güllələnməsi, ağır hərbi texnikanın bilərəkdən minik vasitələrinin üzərinə sürülməsi və sərnişinlərin qətli, xəstəxana və təcili yardım maşınlarına atəş açılması, yaralıların öldürülməsi, süngülənmə və soyğunçuluq Moskvada yerləşən “Щит” (“Qalxan”) vətəndaş cəmiyyəti təşkilatının müstəqil hərbi ekspertləri tərəfindən o zaman sənədləşdirilmiş cinayətlərin ancaq bir hissəsidir. İşğalçı ordunun heyətini tamamlamaq üçün Rusiyanın Rostov, Stavropol və Krasnodar (ən çox erməni əhalisi olan) vilayətindən “rezervist”lər də səfərbər olunmuş, məhz onlar qəddarlıqda xüsusilə seçilmişdirlər. O zaman Bakıya daxil olan sovet nizami ordu hissələrində qulluq etmiş keçmiş desnatçılar həmvətənimiz Vyaçeslav Sapunovun bir bloq yazısında topladığı xatirələrində həmin “partizan”ları yada salırlar.

Dead bodies in the city morgue. Photo: Victoriya Ivleva

Foto: Viktoriya İvleva. Mənbə: “FotoSoyuz”

Şəhər morqunda meyitlər.

20 yanvar 1990-cı ilin o boz şənbə səhərini xatırlayıram. Həmişəki kimi kiçik qardaşımla balaca bir gəzintiyə çıxdıq. Küçə qapısı ilə üzbəüz, yerdə üstü yöndəmsizcəsinə qumla örtülmüş moruq rəngli böyük bir ləkə var idi. Əsas Hüsü Hacıyev küçəsinin tinindən sola dönərkən mis rəngli kiçik bir metal parçası gözümə dəydi. Bu, güllə idi. Birini də Mərkəzi Univermağın tinindən sola dönüb Fəvvarələr Maydanına enərkən tapdıq. Sonra “Araz” kino-teatrında doğru sağa dönərkən qəflətən qapıların birində yaşlı bir xanım göründü. “Sizi çölə kim buraxıb? Tez gedin evə! Bilmirsiniz ki, camaatı qırıblar?” deyə o, qışqırdı. Eyni yolla qaçaraq geri qayıdarkən Univermağa çatanda pərlərin yaxınlaşan uğultusu sakitliyi pozdu. Yaşılımtıl-xaki rəngli hərbi vertolyot vərəqələr səpə-səpə başımızın üstündən uçdu. Birini götürdüm – gecə yarısı fövqəladə vəziyyətin elan olunduğu yazılmış, küçələrə çıxmaq və üç nəfərdən artıq toplaşmaq kimi qadağan olunmuş hərəkətlərin uzun siyahısı verilmişdir.


Burial of the victims of the 20 January in Baku.
Burial of the victims of the 20 January in Baku.
Burial of the victims of the 20 January in Baku.
Burial of the victims of the 20 January in Baku.

Lakin iki gün sonra, yanvarın 22-si yüz minlərlə insan şəhidləri son mənzilə yola salmaq üçün küçələrə çıxdı. O zaman ilk dəfə eşitdiyimiz bu yeni söz Azərbaycanda sonrakı terror, müharibə və işğal illəri ərzində xalqın leksikonuna birdəfəlik daxil oldu. Şəhidlər Xiyabanındakı qəbirlərin ilk cərgəsinə sonradan onlarla yeni cərgə əlavə olundu.

Həmvətənlərimlə birlikdə izdihamlı qara matəm yürüşündə, bir vahiməli qarabasmadakı kimi ucadan səslənən inilti və ağlaşmaların arasından, üstünə minlərlə qərənfil qoyulmuş təzəcə qazılmış məzarların uzun sırasının qarşısı ilə keçərkən hələ də “oğlanlar heç vaxt ağlamaz” qaydasını sübut etməyə çalışırdım, lakin üstündə sadəcə qırmızı pioner qalstuku, bir də qara məktəbli donu, baş daşı əvəzinə məktəbli çantası qoyulmuş adsız bir qəbrin başında hönkürtüylə göz yaşlarına boğuldum. Bu, Larisa Məmmədova, 134 nömrəli qonşu məktəbdən həmyaşıdım olan bir qız idi.

The soldiers guard the building of the Oblast Committee of the Communist Party. Baku, January 1990. Our school No.132 and school No.134 are visible in background. Photo: Victoriya Ivleva. Source: FotoSoyuz

Foto: Viktoriya İvleva. Mənbə: “FotoSoyuz”

Kommunist Partiyası vilayət komitəsinin binasını mühafizə edən əsgərlər.
Bakı, yanvar 1990-cı il. Arxa fonda bizim 132 nömrəli məktəbimiz və 134 nömrəli məktəb görünür.

The soldiers guard the building of the Oblast Committee of the Communist Party. Baku, January 1990. Our school No.132 is visible in background. Photo: Victoriya Ivleva. Source: FotoSoyuz

Foto: Viktoriya İvleva. Mənbə: “FotoSoyuz”

Kommunist Partiyası vilayət komitəsinin binasını mühafizə edən əsgərlər.
Bakı, yanvar 1990-cı il. Arxa fonda bizim 132 nömrəli məktəbimiz görünür.

1990-cı ilin o qara yanvar günləri, tam informasiya zülmətində mərkəzi Moskva mətbuatının sovet propaqanda xorunun səs-küyündə boğulan ancaq bir neçə həmrəylik sədası eşidilirdi. Sovet İmperiyasının süqutunu göstərmiş “Так жить нельзя” (“Belə yaşamaq olmaz”) publisistik sənədli filmi üzərində işləyən məşhur sovet rus kino-rejissoru Stanislav Qovoruxin (1936) öz çəkiliş qrupu ilə Bakıya gəldi.

Hətta 1990-cı ildə çəkilmiş bu filmdə sovet qoşunlarının qətlə yetirdiyi insanların təsvirləri artıq erməni qırğınının qurbanları barədə mətn üçün illüstrasiya kimi istifadə olunub. Qovoruxin Rusiyadakı erməni diasporasının təsiri altında idi və bu foto-şəkilləri ona böyük ehtimalla diaspora çatdırmışdır. Elə keçən il Birləşmiş Ştatlardakı diaspora xəbər agetliyinin 19 yanvar qətlə yetirilmiş yəhudi əsilli Bakı sakini Vera Bessantina (1973-1990) təsvir olunmuş fotonu azərbaycanlıların öldürdüyü erməni qızı kimi qələmə verdiyi oxşar bir əhvalatdakı kimi. Qovoruxin Bakıya neqativ mövqedə, “bütün dünya ictimaiyyəti kimi ordunun Bakıya yeridilməsinə anlayışla yanaşaraq” gəlmişdi, lakin bu vəziyyət faktları öz gözləri ilə gördükdən sonra tamamilə dəyişdi.

Belə görünür ki, oxşar dəyişiklik yuxarıda adı çəkilmiş, öz beynəlxalq səfərləri boyu “ermənilərin mübarizəsi” və “Sumqayıt həqiqətləri”ni fəal surətdə təbliğ edən Kasparovun da başına gəlmişdir. Onun 20 yanvarın birinci ildönümü digər həmrəylik teleqramalrı ilə bərabər “Azadlıq” qəzetində çap olunmuş müraciətini çətin ki, indi kimsə xatırlayır.

Azadlyq newspaper, 24 January 1991, issue No.4 (34). Courtesy of Azerbaijan National Library

“Azadlıq” qəzeti, 24 yanvar 1991-ci il, buraxılış No.4 (34).
Mənbə: Azərbaycan Milli Kitabxanası

Mən, Qarri Kasparov, sizin 1990-cı ilin dəhşətli yanvar günləri Bakını tərk etməyə məcbur olan keçmiş yerliniz 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-sinə keçən gecə dinc əhaliyə qarşı Sovet Ordusunun cinayətkarcasına istifadəsi nəticəsində qətlə yetirilmiş insanların ailələrinə baş sağlığı verirəm.

Göndərdiyim 5 000 dollar məbləğində kiçik maddi köməyi qəbul edərək ehtiyac olduğu istiqamətdə paylaşdırmağınızı xahiş edirəm.

Bu gün artıq heş kimə sirr deyil ki, nə ölkəmizdə, nə də xaricdə lazımi səviyyədə işıqlandırılmamış Bakı faciəsi əslində can verən totlitarizmin son hücuma hazırlıq məşqi idi.

Bu matəm dəqiqələrində, həlak olaraq “qara yanvar”ın qurbanlarına çevrilmiş insanları yad edərkən, nəzərlərimizi dumanlandıran şüursuz qəzəbin bəlalarımızın əsl günahkarı olan kommunist diktaturasını gizlətməsinə imkan verməməliyik.

Ancaq səylərimizi birləşdirməklə və arası kəsilməyən fitnələrə uymamaqla öz şərəf, ləyaqətimizi qoruya və gələcəyimizi xilas edə bilərik.

Son söz əvəzi

İndi oxuduğunuz yazı üçün illüstrasiyalar axtarakən bu foto-şəklə rast gəldim. Bu şəkil 1990-cı ildə, Şəhidlər Xiyabanında çəkilmişdir, lakin sizcə foto-agentliyin ona əlavə etidyi başlıq nə olar?

Alley of Martyrs in Baku, 1990. Photo: Oleg Lastochkin

Foto: Oleq Lastoçkin. Mənbə: “RİA Novosti”

Belə görünür ki, “RİA Novosti”saxtalaşdırılmış başlıqlar ətrafında gedən gizli oyun davam edir. Lakin 17 noyabr 2010-cu ildə yazdığım məktuba hələ nə Rusiya agentliyi, nə də məktubun surətini göndərdiyim Azərbaycanın Rusiyadakı Səfirliyi heç bir reaksiya verməyib:

Hörmətli cənab/xanım,

Uzun illər ərzində “RİA Novosti” ciddi xəbər agentliyi kimi ad qazanmış, onun foto-arxivi isə sənədli tarixin qiymətəgəlməz bir mənbəyi olmuşdur. Təəssüf ki, “RİA Novosti” bir daha saxtalaşdırma alətinə çevrilmişdir. “RİA Novosti”nin onlayn foto-arxivindən təsadüfən rastıma çıxan növbəti foto-şəkillərin açıq-aşkar yanlış başlığı var:

http://visualrian.com/images/item/411872*Bakıda 19-22 yanvar 1990-cı ilin millətlərarası münaqişəsi zamanı öldürülmüş erməniləri yad edərkən. Bu foto Bakıda münaqişənin erməni qurbanlarının dəfn olunduğu Mərkəzi Parkı göstərir.”

Bu foto-şəkil əslində sovet ordusunun 19-20 yanvar 1990-cı ildə Bakıya yeridilməsinin qurbanları (baxın http://www.rian.ru/history/20050120/1938582.html) bugünkü Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunduqdan sonra keçirilən matəm yürüşünü təsvir edir.

http://visualrian.com/images/item/436565*Dağlıq Qarabağda qəbristanlıq / Azərbaycanla münaqişənin qurbanları dəfn edilmiş qəbristanlıq.

Bu foto-şəkil isə əslində Bakıda, 20 yanvar qurbanları, həmçinin separatçı erməni qüvvələrinə qarşı müharibədə həlak olanların dəfn edildiyi Şəhidlər Xiyabanındandır. Bu fotonu həmvətənimiz, tanınmış peşəkar Oleq Litvin çəkmişdir və ola bilməz ki, öz foto-şəklinə saxta başlığı o versin.

Bütün bunları nəzərə alaraq, çox ümid edirəm ki, ən qısa zamanda yanlış məlumat verən başlıqları dəyişəcəksiniz. Bundan ziyadə sizi bu vəziyyəti araşdırmağa və gələcəkdə mümkün saxtalaşdırmaların qabağını almağa çağırıram.

Bu yazını belə kədərli notlarla bitirərkən hələ 2002-ci ildə Azərbaycan və Cənubi Amerikanın musiqi ənənələrini bir araya gətirən parlaq bir layihə yadıma düşdü. Məlum oldu ki, bu əməkdaşlıqda iştirak edən latın-amerikan xalq musiqi qrupu “Altiplano” Çili qrupu hesab olunur və həm çilili, həm də ekvadorlu musiqiçilərdən ibarətdir. Onlar doqquz il sonra, martın 11-ində “Salam-Hola” adlı bir konsert proqramı ilə yenidən Bakıda idilər və biz dərhal ora getməyə qərar verdik.

Mənbəyini Qafqaz və And dağlarından götürən musiqinin Siyavuş KərimiMaurisio Visensionun rəhbərlik etdiyi bu füsunkar əməkdaşlıq nəticəsində ərsəyə gəlmiş gözəl sintezi, Azərbaycan Muğamının əsrarəngiz səslərinin Pataqoniya melodiyalarının parlaq enerjisi ilə qovuşması bizə bir daha xatırladır ki, məsafələr və fərqliliklərə baxmayaraq ümumi insanlıq ruhu bizim hamımızı birləşdirir.

Təşəkkürlər

Bakının köhnə foto-şəkilləri və tarixi materialların əksəriyyəti “Baku Pages”dəki Bakı və bakılılıarın tarixi üzrə Parapet virtual cəmiyyətindən http://www.bakupages.com/city/parapet/ və şəhərin tarixi barədə “Our Baku” (“Bizim Bakı”) ensiklopediyasından http://www.ourbaku.com götürülmüşdür.

Populyar azərbaycan sovet aktyoru Sadıq Hüseynov barədə qısa bioqrafik məlumata görə “Kinozal.az”dan cənab Ramil Ələkbərova təşəkkür etmək istərdim, belə ki, internetdə aktyorun ad günü barəsində belə məlumat yox idi.

Digər maraqlı keçidlər

Fuad AxundovBetti Bleyrin təqdimatında “Əli və Nino piyada ekskursiyası” 2004-cü il “Azerbaijan International” jurnalının yay buraxılışında yer almış http://azer.com/aiweb/categories/magazine/ai122_folder/122_articles/122_walking_tour_map.html və tamamilə bu romana həsr olunmuş son 2011-ci il buraxılışında yenidən çap olunmuşdur: http://azer.com/aiweb/categories/magazine/ai152_folder/152_pdf/152_pdf_english/ai_152_an_walking_tour.pdf

Bakının 1917-18-ci ildə çəkilmiş köhnə aero-fotoşəkilləri, həmçinin onların müəllifi və Korvin-Kerber ailəsi barədə daha geniş məlumatı Yeysk Ali Hərbi Aviasiya Məktəbi məzunlarının forumunda əldə edə bilərsiniz http://forum.evvaul.com/index.php?topic=1087.0. Bu yaxınlarda Fərid Zeynalov azərbaycanca yazdığı “Google Earth, 1917-1918, Bakı” bloq yazısını bu fotolara həsr etmişdir: http://blog.stomatoloq.az/baku/baku-1917-1918/.

“La ciudad y los perros” (1985) – Mario Varqas Lyosanın eyniadlı romanı əsasında Fransisko X. Lombardinin ekranlaşdırdığı peru filmi: http://www.youtube.com/watch?v=VpuS_uWjs7M

Sovet dövründən qalmış bütün kino və multiplikasiya filmləri, o cümlədən bəzi azərbayncan filmlərini “ArjLover”in arxivindən yükləyə bilərsiniz: http://film.arjlover.net/

“El pueblo unido, jamás será vencido” – Cilidə müqavimət hərəkatının simvoluna çevrilmiş bu mahnının müəlliflər, populyar “Kilapayun” xalq musiqisi qrupu tərəfindən 1973-cü ildə http://www.youtube.com/watch?v=fvlgM70tBGc və otuz il sonra ifası: http://www.youtube.com/watch?v=LWlkWPXfvXc

“Yaramaz/Мерзавец” – 1988-ci ildə Vaqif Mustafayevin çəkdiyi və müxtəlif mükafatlara layiq görülmüş bu azərbaycan filmi soviet Perestroyka dövrü barədə satirik komediyadır (rusca dublyaj olunmuşdur): http://www.youtube.com/watch?v=ozM1rPOqYgw

“Эхо Сумгаита” (“Sumqayıtın əks-sədası”) – rejissor Davud Imanovun (1945-2002) rusca çəkdiyi sənədəli filmlər silsiləsindən birincisi, anti-azərbaycan təbliğatının yaydığı yalanları dağıtmağa çalışan jurnalist təhqiqatı: http://www.youtube.com/watch?v=sP8B3BBe-ew

Dəhşətli 20 yanvar hadisələrini əks etdirən İnternetdən tapa bildiyim yeganə müəyyən dərəcədə müfəssəl videolar 1990-cı ilin bir qısa sənədli filmi http://www.youtube.com/watch?v=tv62hOBEbA4Mirəfqan Sultanovun montaj etdiyi bir video oldu: http://www.youtube.com/watch?v=1MIYagcnDPo. Bəzi qanlı səhhnələrə görə baxarkən ehtiyatlı olmaq məsləhət görülür.

Azərbaycanda faciəli hadisələri öz gözləri ilə görərək lentə almış, bir sıra mükafatların laureatı, Rusiyada “Novaya Qazeta” qəzetinin xüsusi müxbiri Viktoriya İvlevanın çəkdiyi foto-şəkillər “FotoSoyuz” agentliyinin arxivində:
http://www.fotosoyuz.ru/ru/catalog/&vqFrnepu=382452313?paging_curPage=1&искать=ИВЛЕВА Виктория&newSearchFlag=1 Nəzərə alın ki, onun bu yazıda istifadə olunmuş 1990-cı il yanvar fotolarından bəziləri, həmçinin 1992-ci il Qarabağda Xocalı qırğını zamanı qətlə yetirilmiş mülki azərbaycanlı əhalinin təsvirləri daha axtarış nəticələrində çıxmır.

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.